A N N A I/ E S ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE Ann. COIDCCCXV - cioiocccxri. A N N A L E S ACADEMIAE RHENO - TRAIECTINAE , Ann. CIDIOCCCXV - CIDIOCCCXVI. IODOCO HERINGA, ELISAE FILIO, RECTORE ACADEMIAE MAGNIF1CO , GABRIELE VAN OORDT, S N A T U S G R A P H I A R I O. TRAIECTI AD RHENUM, APUD OTTON. IOANN, VAN PADDENBURG, ET I. VAN SCHOONHOVEN, ACADEMIAE TYPOG11APHOS. MDCCCXVII. G U I L I EL M O L TOTIUS BELGII REGI, CAETER. CAETER. CAETER. f> ( PATRIAE PATRI, ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE INSTAURATORI ET AMPLIFICATORI, A. C & U A N N A L E S 4C4DEMUE RHENO - TRAIECTINAZ , Ann. CIDIOCCCXV - ciDiocccxyi. , la RAeno-Traiectina* ex Decrcto GC77- ^ LIELMI /, Patrlae Patris y folenni rltu ini- tiatio. tiata est , die vi. Novembr. ann. CIDIDCCCXV , IODOCO HERINGA, Elifae Fillo^ Rectorc Magnifico: cuius initiationis hoc erat Prt- Q. D. F. VI , Q. D. F. IODOCUS HERINGA,E.F. ACADEMIAE RECTOR, LECTURIS SALUTEM ET OFFICIA! Q U A N D O Q U I D E M ACADEMIA RHENO - TRAIECTINA, G U I L I E L M I L REGIS OP TIMI, M U N I F I C E N T I A AMPLIFICATA ET ORNATA , SUMMA CAERIMONIA EST INITIANDA, ET A ME, rZRNACUZO SERMONE, EST HABENDA O R A T I 0, IN TEMPLO CATHEDRALI, DIE VI .NOVEMBRIS A. CIDIOCCCXV* HOKA DECIMA, OMNES BONARUM LITERARUM AMANTES, UT SOLENNIBUS HIS FREQUENTES INTERSINT, QUA DECET HUMANITATE, I N V I T O. $. II. Tlf S, II. Hulus initiationis quae caerlmonla fuerit, ////* r . . , r . . hijtoria. opttme cognofct potent ex accurata dejcnptionz Virl doctisfani et ampllsfarii D. I. v A N E w Y c K , Curatorum Graphtarii. Haec igitur defcriptio hisce Annalibus infer ta esf^ pag. 3- 16. ex qua, qui Academiae Cur at ores, qul Profes fores cr&+ ati fint caeter,, Lectoribus patebit. s, in, Mox post decretam a Regt cptimo Acade- Ord* n /./ Lectio- mta e iwstrae uiflaiirationem et amphjicationem, ntttttf a Profesfbribus i probantibus Vlrls hums Academlae Curatoribus^ Lectionum, hoc anno habendarum , hie Ordo In lucent editus* Academlae valvis -affixus fuit. SERIES SERIES LECTIONITM, IN ACADEMIA RHENO .- TRAIECTINA, * die ix. m. Novembris Annl CIOIDCCCXV, ad ferias aefttvas Anm CIOIDCCCXVI* H A B E N D A R U M. In FACULTATE THEOLOGICA, docebtint Theologiam naturalem G, VAN OORDT , d% lunae ec iovis, h. XL ..Hiftoriam eccle/iafticam D, HUISMAN, d. inarcis, mercurii, iovis et veneris, h. III. Fund amenta interprsfationis V. T. I. H. PA' REAU, iisdem diebus, h. I. Fundamenta inter pretationis N. T. I. HE* RINGA, E. F. iisdem diebus, h. XII. Loquendi formulas et appcllationes Chrifti praecipuas, quibus D. Paulus in Epiftola ad Htbracos ufus fuit, aut Epiftolam eius ad R.O-* ma- wanos, intcrpretabitur H. ROYAARDS , d. mercurii , h. XII. lokannls Apoftoli epiftolas et felccca Apoca* lypfeos capita interpretabhur I. HERINGA, E. F.'diebus lunae, martis ,. iovis et veneris , h. VIII. Theologlam dogmatlcam docebit H. ROY- AARDS, iisdera diebus, h. IX. Collocutionibus de locis theologlcls vacabunt I. HERINGA, E. F. d. iovis, horis vefperc. a VII. ad IX. et G. VAN OORDT , die mercu- Tii, horis pomeridianis vervefpertinis. Chriftianain morum disciplinam docebit G. VAN OORDT, d. lunae, niards, iovis et ve- neris, h* X. Praecepta homiletica tradet H, ROYAARDS, d. martis, h. XI. Exercitationes Or at or las Sacras moderabitur I. HERINGA, E. F. die faturni , h. I. Officla nuntiorwn Euangelii exponet H, ROY- AARDS, d. mercurii, horis IX. et X. Puerorum doctrinae Christianae iniciis erudi- endorum exercitationem inflituent L IJERIN- GA, E. F, et G; VAN OORDT, diebus ac horis deinceps indicandis, Ora- Qrationibus Sams pronunciandis praeerune H. ROYAARDS, d. martis, h. XL I. HE, RINGA, E. F. hora commoda , et G. VAN OORDT, die mercurii, hora XI. Dhputandi exercitationibus praeerimt H. ROYAARDS, d. veneris, h. I. I. HERIN- GA, E. F. die mercurii, privatim h. VIIL pu- blice hora I. et G. VAN OORDT , publi- ce eadem die ac hora: hi vero alcernis hebdo- jnadibus. Denique S. RAVIUS , licet propter aetatein rude lit donatus, iis tamen non dee'rit, quos confilio fuo iuvare potent. In FACULTATE IURIDICA, docebunc Inflitutlones , W e s t e n b e r g i o duce , H. ARNTZENIUS, quater per dierum hebdoma- dem , h. XII. Pandectas^ eodem duce, H. ARNTZENIUS, fexies per dierum hebdoraadem, h. X. lus naturae, C. W. DE RHOER, diebus la* nae, martis, iovis et veneris, h. XL lus gentium et puUlcum C. W. DE RHOER , iisdem diebus, h, I. Jus XI lus Belglcum I. R. DE BRUEYS, diebus ec horis deinceps indicandis. In FACULTATE MEDICA, docebimt Anatomlam B. F. SUERMAN, quater per dierum hebdomadem , h. IV. Phyfiologiam I. BLEULAND, quater, h. VIII. Pathokgiam B. F. SUERMAN, ter, h. IX. Praxln medlcam^ cum inftitutione clinl- ca Pharmadam^ fecundum Pharmacopoeam Ba- tavam , vernaculo fermone , N. C. DE FREME* : RY, bis per dierum hebdomadem, h. III. Mater iem inedicam^ five Th-eraplam . . Chlrurglam^ cum in flit ut lone clinic a > B. F. SUERMAN, quater per dierum hebdomadem, h. X. drtem obftetriciam theoreticam et practicam I. BLEULAND, ter, h. I. Diaeteticam , Medicinam polincam et forenfem N. C. DE FREMERY, bis, h. VIII. De- XII Denique M. VAN GEUNS, quamyis folrto docendi ec agendi officio acaclernico per aeta" tern folutus iam fit, panes tamen fuas agendi facilitate, honorifice Integra fibi relicta, luben- ter quidem tui perget, quando et quarjtum va* letiido viresque finent. In FACULTATE MATHESEQS ET .PHI, LOSOPHIAE NATURALIS, docebunc Element a Matkefeos I. F. L. SCHRODER* cL lunae, mart is, iovis ct veneris % h, VIII. Mathefin fubllmlorem J. F. L, SCHRO- DER, iisdem d. h, XL Hydraulicatn et HydrotechniGCim I. F. L, SCHRODER, iisdem d. h. IV. Phy fleam experimentgleui Q. MQLI^a iisdem, d. h. I. Phyflcam mathematicam I. F. L. SCIIRO-. DER 5 iisdem d. h.JX. dflronomiae primas notitias G* MOLL, iisd. d. h. IX. slftronotniam theoreticam et practicam G. MOLL, iisd. d. h. III. Chemtam generakm ct apptlcatam N. C, DE FREMERY , iisdem d. h. XL Botanicam et Phyfiologiam plant arum L KOPS, diebus ac horis deinceps indicandis. Zoologianty cum Anatome comparata con- iunctam, N. C. DE FREMERY, qtiater per dierum hebdomadem , h, XII. Minerahgiam N. C. DE FREMERY, bis per dierum hebdomadem, hora auditoribus com- moda. ( Oeconomlam ruralem I. KOPS , diebos et horis deinceps indicandis. In FACULTATE PHILOSOPHIAE THE- ORETICAE ET LITER ARUM HU- MANIORUM, docebunt Logicam L T. ROSSYN, Emeritus > d. lu- nae et iovis, hora L *~Metaphyficam L T. ROSSYN, Emeritus^ d* lunae , martis, iovis et veneris, h. X. Moralta vitac fellcls pr accept a D. HUIS- MAN, d. lunae et mercuni,.h. VIII. Liters Latinas A. VAN GOUDOEVER, d. lunae, martis, iovis et veneris, h. XL XIV Antiqultatem Komanam A. VAN GOUDOE- VER, d. mercurii et faturni, h. IX. Literas Graecas Ph. G. VAN HEUSDE , d. lunae, martis, iovis et veneris, h. X. Historian* Poefeos Graecae Ph. G* VAN HEUSDE, d. mercurii et faturni, h. X. Antiqiihatem Graecam Ph^ G. VAN HEUS- DE , d. mercurii et faturni, h. X. " Llnguam Hebraeam I. H. PAREAU, ita ut cius Gfammaticam exponat d. lunae et iovis h. IX. eademque hora, d. marcis et veneris, quaedam tractet capita Deuteronomii. Linguam drabicam I. H. PAREAU, d. lu- nae et iovis, h. XL Linguam Chaldaicam et Syriacam I. H. PA- REAU, ufurus Altingii inditutionibus , d. martis et veneris, h. XL Antlqultatem Plebralcam^ -ad ductum com- pendii Relandiani^ I. H. PAREAU, d. lunae, martis , iovis et veneris , h. IV. Historiam gentium Ph. G. VAN HEUSDE , d. lunae , martis , iovis et veneris , h. XII. Historiam Patriae . . . . . . Batavas Literas et JLkqiientiam . . ; XV Diebus Memtrii et Saturni, Bibliotheca Acatk* mica, inAede D. lohannis, tempest ate aes- tiva ab hora 11L In V. hyemali yero ab hora II. in IF', unlculque patebtf. . iv. Novl Profesfores orationes fltas aditlales hoc r 7 or dine habuerunt : Vir doctisf. et C/. BERNARDUS FRAN-*S ciscus SUERMAN, Medic. Doctor -et Pro- fesfor, die x. lanuarii ann. CIDIOCCCXVI. oratio- mm dixit , de Magnetism o , quern vocant, ani- malU Veteribus incognito, nostra demum asca- te invento, novum fortasfe in phyfiologia hn- mana lumen ec falutare in Medicina remedium aliquando allaturo. Die xvii lanuarii elusdem annl , Vlr doctisf. et . C/. I A N U S R I C H A R D U S D E B tt U E Y S , L U. Doctpr et lurisprtidentiae Profesfor, mu- ms fuum ingresfus est 5 dicendo , de maximo fe- licitatis incremento, quod Belgici Gives e no- ro Legum Codice iure fperare posfint, Die xxn lanuani laud, annl 9 Fir tiocthf. it- CL ANTONIUS VAN GOUDOBVBR, I. U. D, XVI D. Philof. theoret. Magister et Literarum DocJ- cor, Literar. humanior. Profesfor , dlxlt ^ dc An- tiquis Historicis cum Recentioribus compa- ratis. Die xxv lantiarii hums anni. Fir ifofthf* et Cl. loANNES FpvEftERlCU S LuDOVICUS SCHRODER, Mathef. Magister et Phil of. Nat* Doctor ac Profesfor, ordtlonem habuit, de maio- ribus corporum coelestium motationibus, qua* terms ex iis progresfiim naturae in his corpori- bus formandis nobis fufpicnri licet. Die xv Februarii elusdem anm , Fir doctisf. et CL I A N u s K o P s , Mathefeos Magister et Philof. Nat. Doctor et Profesfof, mumis Bota 1 - nices et Oeconomiae ruralis profitendae in- gresfurusi vernaculo fennone , dixit, de momen- to Oeconomiae ruralis Belgicae in Academiis docendae. (over het aanbelang van het Akade- misch Onderwijs in de Nederlandfche. Land- huishoudkunde'). y-v. NoviPro- Post Initiation em Academiae^ hoc anno* novl fen Tores -n r r + r pttt Mti. Profisfores creati futit: XVII t* Vtr Venerdb. ADAMUS S i ivi d N S , Doc- mae .~, T . f A c tide- tfmae Chrimanae Interpres m co.etu reforma to Thamenfi* evocatus est ad docendas Bc}zi~~ ann <> ere * 4/1. cas Literas ec Eloquentiam* a. Vtr Doctisf. et Expertisf. DANIEL. D Y^ ' 1 1 u s , Medicinae Doctor Amftelodamenfis , eyo* catus esi ad Medicinam docendam. Quorum prior , Fir CL ADAMdsSiivfdNS^ postquam Philofophiae Theoreticae Magister et Literartim Humaniorum Doctor renunclatus esfet) die xxv Martii ann. CJOIDCCCXVI. munus fuum Ingres fus est, dlcendo, lingua vernacida , d^ Vero Poeta (over den war en Dichter)* Pofterior, Vlr CL DANIEL DYLIUS^ M~ no Academlco proximo , mimus fuum aufplcam- rus erat* S- VI. " Quaestlones hoc anno propofitae diverfaruin disciplinarum ftudiofis in Academlis et Athenaels Batavls , pro praemiis report andis e decreto REGIS Belgici, diei 2. August! 1815. creto Re- 204-213, hatfunt* J ** THEOLOGICA: Quaenam est Theologiae Natur alts' in fe tatae praeftantia? Quid dootriria infuper divi- mtus patefacta confer t ad earn illuflrandam et prmandam ? Quaenam denlque eius est vis atqu* utilitas apud eos , qui rdlglonls Chriftianae no-* titia funt beati?* I U K I D I A. Quaeritiir <> an ipfa.natura oUlgatUnls civilis liber am e patria migrationem civi pcrmittat? Si vulgo per mitt at ) quae [int exceptions ? qui- bus facultas Ilia migrdndi coarctetur 9 ex Iur& Pttblico yel commimi omnium Europae populo- rum 4 vel fingulari huius illiusve imperil 5 repe- tendae? Quae porro praecipuae fint causfae im- peditae ttlius libertatis ? An tandem omnia iura et officla mutua^ et civis 9 qui lure fuo migra- wt, et patriae, quam dereliquit, post migra- lionew, penittts Inter cant % M E O I C 4, 4 Breviter diftinctequc indlcetur modus et ra- tio actlonls mrvorum , quaeque fint maxijne pro* fo$il$s hulus actlon\s explicationes. M A T // E HI 4 T I C 4, Quandoqtddem parallelarum llnearum theoria a yarils mathematicis vario mod? tractatur , nee tamen ulla methodus omnes tolllt difficult^ I,. Recenfa et comparatio praecipuarum m& { tfyodorum , quibus Geometrae , in primis, recentiores^ paralldanim theoriam fxpfa ' * * ' ; fuerunt* II. Investigaiio causfarum , ctir adeo parum in hac re profecerint Mathematki^ ut fere ad Euclidis rationem redtundum fa P H T S I C A, Quanivh wutii Phyfici phaenomena magneth fludutrint* eorum phaenomenorum causfa nos adhuc latet, Itaque proponltur iu~ y embus Phy flees ftudiofis , ut J, Recenfean$i exponant , comparent praeci- puas hypothefes , e quibus magnetls phas - nomena explkarl folent. IL Indicent phaenomena 9 quae faclUiis ex hac ittave hypothefl explicarl posfint. JIL Ostendant) quid accuratae per feet aequa magnetis theorlae adhuc defit. vim habuerunt apud Romanos foemi- nae in res eorum politic as ^ lellorum clvilluin femporlbiis ? Adiiclatur fyuk dhquifitioni foemi-* warnm Romanarum characterismus, Quandoquidem expllcanda haec erunt* e domestic d maxhne vitd princlputn Romanorum, fontes hiftoricos, unde hauriatur^ In pritnis figmficamns vitas Plutar* *cheas, Quas ad quaeftlones erlt rejpondendum ante diem 2,6. lanuarily 1817, libettis, alma mant* XXI fcriptis , dc Senatus Academld Secretario mis* fis , ut praemia report aia diflrlbtd posfint ^ ipfo die Academlae natali, qui futurus est ih illhi$ annl, . vii. Die xxvi Martii ann. cioiocccxv 7 !. Vir No- Pv. B. DE REGNERUS BARTHOLDUS D G E E R , Rheno -.Jraicctinus , Liter, et Theolog. Doctor Cand. primus in Injlaiirata Academta nastra crc atu&. Theologiae Doctor creatus est, post feliciter et pub Ike defendant fuam disfeftatlonem de mo 9 eius Historia et Vaticiniis. $. VIII. Die xxvi Martii ann, CIDIOCCCXVI. Fir Cl. IODOCUS\HERINGA, E.F., Thcolog. Doct. m i ae mu* et Profesfor, Rector is munus, quod per quln- nus f uum 1 2 depofuif, quennlum fustinuerat , depofult , fuccesforique *destinato IANO BLEULANDIO, Med. Doc- tori et Profesfori, tradidit * habita folenni Qra- tione, qiiae his Annallbus Infer t a est, pag. 35 Cra- XXII Grapklarli Senatus munus, loco LIS VAN OORDT, Theolog. Doct. et Prof. , post fexennem eivs functionem 7 in fe fuscepit Vlr Cl. HERMANNUS ARNT^ENJUS, I^r. Poet, et Profesfor, ix. &** xxin lanuarii ann. CIDIDCCCXVI. Athe- Harder*- naeum Harderovicenfe , fotenni ritu , initiatum vicenfis in- jlauratio. JUlt^ Curatoribus, Vlr Is Aniplisjlmisi Nobilisfimis * I. H. VAN KlNSBERGEN. A. C. W. STARING, tot den Wildeii- borgh. I. C. F. DE VRIES. Rectore Magnifico , B. N i E u H o F F, Graphiariq, I. O. ARNTZENJO. Profesforibus , Viris Claris fimis. , I. A* LOTZE, Tlieologiae Profesfore. I. O. ARNTZENIO, lurisprudentiae Pro-* fesfore. F. G. VAN LIDTH DE JsuDE, ^Vnato- jniae et Phyfiologiae Profesfore, L Vos, XXIIl t. VOSMAER, Botanices, Chemiae et Phar- maciae Profesfore. B. Ni E u H o F F , Philofophiae Theoreticae t Naturalis Profesfore. I. AMERSFOORDT, Luerarum Orient. Pro- fesfore. C. I. C. REUVENS* Liter. Graecar. et La- tinar. tit et Hiftor. Profesfore. Rector h. a* Magn. B. NIEUHOFF, F. 'Cl. Athenaeum initiavit haUta^ yernaculo Sermi,- ne^folenm Oratione, quae his Annalibus ad* iecta est , fag. Novl Athenaei Harder ovicenfis Profesfore , Firi Clarisfimi , Orationes fuas hoc or dine ha- luerunt, btts __ Kaet Har- Dle xiv lanuarii , IOANNES AKTONIUS derovicen- T . fa habi- L o T z E , pro Sacns Littens. . faCt Die xxiv lanuarii, THEODOHUS GERAR- DtJS VAN LlTH DE JEUDE, de StUQlO ZOO- loglcoj inter Batavos promovendo, - Die xxv lanuarii, IACOBUS VosMAER,de fugiendo Utilitatis fludio in exploranda Natura. Dlt Die xxv lanuarii , I A c o u s A M E R s- , FOORDT, de ftudio Literarnm Arabicarum* variis post renatam in Europa doctrinam aeta-* tibus , identidem variato. Die xxv lanuarii , CASPAR us JACOBUS CHRISTIANUS REUVENS, de Litterafum disciplina ariimos ad ftudia feveriora et ad vi- tam communem pracparantc; S- XL Lectionum it iiomim in dthevaeo fi ? hoc anno > typls non defcriptus est. Harderov* ERRORES, SIC EMENDANDU Pag. 36. tin. ult. moederfpaak. leg. moederfpraak* . 33. . 14. vijgelaten. -^ vnjgelaten. 43- ip. UitvoerSi * Uitvoerders. 44. 21. plaats. plaatst. 101. 5. haar* ftraaleii. . - haar ftraalen* 114.^ i. elapfo. exactp. US- ult. fuerat. fuerat. 124. 14, 15. circa hoc telflpns. hoc fere tempdre. 126. 8,9. tune temporis. tune. RE- REDEVOERINGEN E N DICHTSTUKKEN, TER VIERINGE DER PLEGTIGE INWJJDING VAN D E HOOGESCHOOL TE UTRECHT ', op den 6 November , 1815. , B IJ HARE NIEUWE INRIGTING, UITBREIDING EN OPLUIS TER.ING , DOOR ZIJNE MAJESTEIT DEN KONING DER. NEDERLANDEN. V O O R B E R. I G T, hierna volgende redevoerlngen wet-den alt* gefproken, toen de Utrecht fche Hoogejchool , op eenen meer uitgebrelden voet , den 6 November , 1815. plegtig werd ingewijd. Dsze Hoogefchool was opgerigt , in den jar e 1636, door de Regs- ring der Stad Utrecht ^ volgens Qctrooi * door de Staten V Lands van Utrecht verleeiul, en ztilks In plaats van eene Illustre School , welke reeds twee jar en yroeger beftond. Van dlen lijd af had zij gebloeid , onder het opzlgt en door dt zorg der Stedelljke Regermg^ die t evens in de kosien van onder houd moest voorzien , ult Stads mlddelen te vlnden. Te midden der burgcrtwh- ten van de jar en 1786 en 1787, te midden der ramp en i welke. federt 1795 over Land en Stad kwamen^ had de Hoogefchool haren roem en leloei behouden. Doch toen, in i8io ? dcze Ge~ westen met langer befland waren tegen den A 2 ftrootn 4 rOORBERIGT. ft room, van overheerfching , welke zich destijcls , Hit Frankrljk , over het grootfte deel van het vas- te land van Europtf, verfpreldde , en het vonnls der inlijying daar was, torn moest deze Hooge- fchopl wddra ondervinden, hoe onvereenbaar dwingelandij Is met wetenfchappelijke verlichting. In plaats van eene TJniverfiteit , waar de w- tenfckappen , in derzelver geheelen omvang , aan yolwasfenen geleerd wisrden, moest alhier wor- den opgerlgt eene zogenoemde ecole fecondaire, offchool, in ivelke men aan kinder en, nadat zij hebben leer en lezen, het eerfte onderwijs geeft. Insgelijks werd bevolen, dat hier zoitde komen een Lycee, of Latijnfche fcheol + in den franfchen finaak. Deze befchikklngen werden^ als gunst- bewijzen en weldaden^ aangerekend. Men weet waarlijk met, of men zich meer ver wonder en moet over de onkunde , dan wel over de onbe- fchaamdheid, waarmede zoodftnige bepalingen werden gemaakt , voor een Land ? en eene Stad, waar de inrigtingen tot onderwijs , in alle vak- ken en voor alle ftanden , zoo menigvuldig en goed wat'en. Het is onnoodig te zeggen , hoe zeer dezs bepalingen eene algemeene en diepe vqront- wacir- FOORBERICT. 5 waardiging ver \vekt en , voornamelijk II j de Inge- zetenen van Utrecht. Gelukkig echter zijn zij nimmer. gehedijk ten ultvoer gebragt , en heeft de Hoogefchool nooit opgehouden te beflaan^ fchoon dit be ft aan langen tljd zeer waggelend en wisfelvaltig 'was. Dank zlj hier voor toegebragt aan de Stedelijke Kegenng^ die met opgehouden heeft de bet at? gen der Hoogefchool voortejlaan ; dank ook aan de Hoogleeraren, mer Ijverlge po- glngen tot derzelyer inflandhouding nlet vruch- teloos war en ; dock gedankt zij vooral de goede Voorzienigheld, die - de grooie gebeurtenisfen In Europa zoo befluurde , dat Frankrijks he&rfchap- plj vernietigdi en pns Vaderland weder herboren werd! Nu mogt men zich y.erheugen In eenen anderen Forst , te midden onzes Folks geboren en opgevoed^ en aan wiens voorouderen het Fader- land zoo vele yoordeden te danken had. JVu zag men al aanponds andere- begin felen van regerlng doorflralen. Het doel 'was nlet meer het willeksu- rigfte oppergezag van den Forst ^ maarhetgroot* fie wdzijn van de Ingezetenen. IFeldra zag men- dan ook den Forst Zijne aandacht vestlgen op fat het hooger onderwijs , ah het 'ware iniddel om befchaving en verlichting te verfpreiden ; men zag Hem den raad inroepen der kundigfte mannen, cm de Sdiolen, voor dit onderwljs gefchikt , op den bestenvoet inter iff ten. Ook Utr edits Hooge- fchool kreeg at fpoedig de verzelering van haar yoortdt trend beftaan. En, zoodra was niet de y enraging tilt den 'weg gerulmd , welke eene po- ^/V/.g, om op nieuws de dxingelandij in Europa te vestigen*) had aangebragt , of 'sKonings Be- ftuit , van den 2. Augustus 1815, omtrent de crganizatie van het hooger ondenvijs , veryulde den wensch van alle weldenkenden^ en opende 9 cok voor de Hoogefchool van Utrecht , een nieuw tijdperk van luister. Het is hier de plaats niet^ om de heihame ftrekking van dit befluit te doen 'kennen : zlj is ontvouvd in de hlerna velgende redevoeringen. Doch het gczegde Is genoegzaarn^ om te doen begrijpen-, met welke deelneming en geestdrift de dag is geyierd, van den 6. Novem- ber 1815, op welken de Hoogefchool \ naar de nieuwe inrigting^ plegtig is ingewijd. Een kort i van het yoorgevallene op^ dezen dag> zal . den FOORBER.IGT. den lezeren met onaangenaam zijn , en kunnen , om te doen zien , in welk verb and dc Redevoeringen >tot elkander flaan. Op den dag v66r de plegtlgheld , bij gelegen* held van de eerjle akademifche Leerrede In de. Jans her k ultgefpro ken , nam de Heer Prof. G. VAN OOROT, uit i Ron. VIII: 56% 57, 58" (*), aanleiding, om de vergadering^ in welke zich bijna alle de Profesforen bevonden? ook die tot het hervormde kerk - genootfchap niet behooren^ optewekken tot een godsdlenjlig deelnemen aan het feest van den volgenden dag : waarna Hlj dt belangen der Hoogefchool en het welgelukken van de aanftaande plegtlgheld^ In een opzettelijk dankgebed? den Alkrhoogflen aanbeval. De plegtlgheld der Inmjdlng had plaats in de Domskerk , die hlertoe het gefchiktfle was voorgekomen , wegens derzelver ruimte, zijnde het (*) Geloofd Zij de HEERE , die zijnen volke Israels ru-ste gegeven heeft , naar alles , dat Hij gefproken hccft ! De HEERE onze God zij met om , gelijk ah Hij geweest is met onze Fader en I Hij verlate ons vie* en kegeve ons niet : ncigende tot Hem ons hart I i 8 V R B E R I G T. het gewoon akademlsch Auditorium te bekrom- pen , om het groot aantal van aanfchouwen blj deze gelegenheid te bevatten. In ^deze kerk was , door mlddel van een planken affcheldfel ^ het yoorfle gededte van het ruim 5 in hetwelk de yoornaamjle banken zijn^ van het overige afge~ zonderd; en^ terwljl tot het laatfte gedeelte dz tosgang aan een ieder was vrijgelaten, waren 9 in het voorfle gedeelte, bljzondere zltplaatfen ingerlgt i voor de yerfchillende autoriteiten, zoo civiele als militaire , gelijk mede voor een groot diintal 'Dames. In het midden van dit gedeelte , war en de zltplaatzen van Cur at or en , Hoogteera- ren en Student en , terwljl eene plaats voor het Qr chest , ter zijde onder het Or gel , wasinge- ruimd. Blj het begin der plegtlgheid , des morgens yoor tlen uur , waren de Curator en , benevens de Profesforen en de Student en , wier aantal veel grooter was , dan men In de gegevene omftandlg- heden had kunnen verwachten, in de Senaatka- mer en het akademlsch Auditorium , vergaderd^ en begaven zich van daar , In flatlgen optocht, door Qenlge ftraten der Stad^ naar de Doms- kerk , POORBERIGT. 9 kerk, waar zi] , bij het inkomen , ontvangen wsrdeti door eene keurige muzijk , zoo van het or gel , ah van het wel zamengeflelde or chest. In de kerk bevonden zich reeds de verfchlllende , zoo civiele ah militaire autoriteiten : de Heer Gou- yerneur der Provincie , de Leden van het Hoog .Militair Geregtshof^ de Kaden en Generaal- meesteren van de Munt , de S tat en der Provin- cie , de Leden der Regtbanken van eerflen aan- leg en koophandel , Burgemeesteren en Kaden der Stud , enz.; de Provinciate Kommandant ^ de Stedelijke Kommandant , benevens de Hoofd-offi- tier en van de Schutteri] , en van de dric. in garni foen liggende batalllons Landmilitie; voorts de Leeraren bij de onderfcheidsne Godsdienfiige kerkgenootfchappen, behalve nog een groot aan- tal aanzienlijke Heer en en Vromven. Deze alien hadden hunne bijzondere zitplaatjen , %'elker aan'wijzing 'was gefchied, door eenige uitgekoze- nen nit de- oudften der Student en , die zulks , in de beste orde , hadden verrigt. rfaaat nu de muzijk had opgehouden en alien gezeten war en , hie Id de Voorzitter van Curato^ ren , de Hoogwelgeboren Heer W. E. DE PER- PON- io OORBERIGT. PONCHER, DE SfiDLNlTSKY, Heer Van Wol- phaarsdijk, de eerfte der hler volgende redevoerin- gen. Bij deze gelegenheid werd voorkzing ge- daan van een Extract Befluit van Zijne Maje- fteit i houdende benoemlng van Curatoren en Hoogleeraren , alsmede van een Extract Befluit , houdende bepalingen omtrent de inftallatie dcr Hoogefchool , en de beeedigmg der Hoogkeraren , cp dezen das:, Alle de aanwezi^e Hoo^leeraren J- O O O legden dan ook , hoofd voor hoofd , op de plegtig- fle wijze , den eed^ of de. plegtige belofte , af van getrouwheid aan den Koning, en hunnen, pligt ; waarna de Hecr Rector nog eenen afzon- derlijken eed aflegde* De benoewing van Curatoren en Hoogkeraren was , door Zijne Majefltit , op de navolgende wij- M '> gefchled. Tot Curatorsn waren benoemd: Jonkheer W. E. DEPERPONCIIER, DE SEDLNITS T KY en Wolphaarsdijk. De Heer P. RAM. W. DE BEAUFORT. DC V O R B E R I G T. n De Baron J. F. W. VAN SPAEN , tot Biljoen. De tijdetijke Fowzitter der Stedelijke Regermg van Utrecht. Qhans jonkheer W. VAN HEEO KEREN VAN BRANTZENBURG.) En tot Secretaris Le lieer D. J. VAN EWYCK. Qnder dc Hoogleeraren werden verklaard Eme- riti: De Heer S. RAU. M. VAN GEUNS. . J. TH. ROSSYN. Voorts werden in hunne posten van Hoogkwaren bevestigd De Heer H. ROYAARDS, *} _ TT _ (in de Godgeleerd- T. HERINGA , E. z. \ * - ( held. - G. VAN OORDT , \ C. W. DE RHOER,)/* de Regtsge- H. ARNTZENIUS, j leerdheid. J, BLEULAND , in ds Gcneeskunde. 12 FOORBERIGT. De Heer N. C. DE FREMERY , ) in de Wh- en r G. MOL. i Natuur-kunde* }' P. G. VAN HEUSDE , rSDE , } . in de Wijsbegeer* ~ D. T TT T, i en Letter en. J. II. PAREAU Emdelijk waren tot nieuwe Ploogleerarcn be* noemd De Heer J. R. DE BRUEYS , in de Regtsgeleerdheld. 4 B. F. SUERMAN, in de Gemeskunde. J. F. L. SCHRODER, } /# de Wls- en Yt de Wls- en 3 Natitur-kunde. J. KOPS , N A. VAN Go u DOE VER , 1 In de Wijsbegeer- P. WEILAND, i . te en Letteren. Alle deze nieuwe Hoogleeraren waren Uj ds flegtlgheid tegenwoordig , met ultzondenng al- leen van den Heer P. WEILAND, die- zich ge- drongen had gevoeld ^ wegens zljne reeds gevor- derde jar en, voor de eer der benoemlng te be- danken$ terwijl 9 in de faculte.it der Geneeskun- FOORBERIGT. 13 de, eene lioogleeraarsplaats alsnog onvervuld ' 'was gebleven. Nadat a/zoo , door den Poorzltter van Curato- ren, den Heer W. E. DE PERPONCHER, van 'wege Zljn Majesteit den Koning, de Hoogefchool was geconflitueerd , en geinftalleerd (*) , werd' de Rector magnificus , de Heer JODOCUS HERIN- GA , E. z. , verzocht eene Kedevoerlng te willen uitfprekzn ) op de plegtlgheld van den dag toe- pas felijk. 766r het uitfpreken der Kedevoerlng , en terwljl de Rector de katheder beklom , voer- de het Orchest - eenlge niuzijkftukken nit. Da ttitgejprofcene Redevoering, welke in de Neder* duitfche taal gehouden word, is hler achter te yinden , en nerd algemeen , ook wegens de voor- treffelijke uitvoering , wet het grootfle genoegen aangehoord. Na het elnde der Redzvoering , en terwijl de mu- (*) jf&frf e e "'* e etttw gelellen , den 8. November 1715, was de trader van den Voorzittenden Curator , de Heer JACOB ARNOLDT DE PERPONCHER, te Utrecht V0/ Doctor in de bcide Regten 14 V R B E R I G T. tnuzijk zich op meuw deed hooren, gi;ig de trein van Curator en, Profesforen en Studentcn<> cp dezelfde mjze, ah zij gekomen was, ter kerke weder ult , naar de Senaatkamer en het Auditorium. Blj het uitgaan paradserde ecn Deiachement van de Stedelljke Schutteri] , gelljk zulks mede blj het inkomcn had plaats gehad. Nadat men gefcheiden was , kwamen yervolgens eenlge afgevaardlgden ult de Studen- ien hunne opwachting waken, zoo bij de Cura~ tor en i als blj de Profesforen: en het was bij deze gelegenheld ^ dat de oudfte Student, de Heer B. R. DE GEER, de aanfpraken deed, achter de redevoeringen gednikt. Te dne unr werden alle de Student en , in eene der zalen van het voormalig Paleis, door de Stads Regering, ten blijke harer behmgflelling In het feast van dezen dag, op eenen maaltijd onthaald. Fan wege Curatoren was desgclijks een maaltijd be- reid, in het huis van dc fund (it le der Frouvc yan Renswoude , hetwelk de Regent en dezer fan- datie hiertoe wet hadden wlllen afftaan: aan wetten maaltijd de Profesforen, benevens dc yoornaamflQ Ambtenaren en mllitaire Hooff- offi- V R B E R 1 G T. efficieren, ten get ale van 49, op eene, prachtlge wjjze onthaald werden. Ferfcheiden* dichtftukken , blj gelegenheid dsr zoo luisterrij-* ke her/telling vein Utrechts Hoogefchool gftWtekt^ werden , fommige op dezen maaltijd , andere op Men der Student en , voorgelezen. Zlj zijn hier achter^ me? nog anderen, afgedrukt. De le- zing dezer ftukken bragt nlet weittig toe^ tot yeraangenaming des gezelfchaps : gdljk mede , dai , blj het einde des maaltljds , dc aanztttende gasten verrast werden met eenc Serenade , door de Student en ^ blj fakkellicht^ gegcvcn. Op deze wljze Hep, met gepaste vreugdcbe* toonlng, een dag ten einde, met welken de Hoo- gefchool van Utrecht een nieuw tljdperk is In- getreden* Nlet alleen* dat zlj y die zoo ncibij aan hare yermetiging geweest was, zich nit her ft eld zag, maar zij zag zich tevens 9 van eene Stedelijke, tot eene Lands Hoogefchool ver- heven, en op *zoodamgen voet uitgebreid, ah overeenkomt met de vorderlngen der PTetenfchap- pen in deze Eeuw. Werd zij dm /;; een eer- fie tljdperk , door de aanzienlijkfte Freemdelin- gen tn Inlanders bezocht, oek in dlt tweede tijd* 16 rOORBERIGT. tijdperk zullen haar, zoo wlj hopen^ geene leer- llngen ontbreken, die even zeer der Hoogefchole tot eer verftrekken, ah zij toebrengen zullen, om haren roem te vermeerderen. \ AAN- AANSPRAAK VAN DEN PRESIDENT CURATOR, A AN DEN AKADEMISCHEN EN D E STUDERENDE JEUGD. Hooggeleerde Heerey, Rector en Profisfooren, Leden van den Akademifchen Senaat , of daar toe nit beft&snd! Edelaartige Jongelingfchap ! ult verfcheidene Oorden van ons Land, herwaards te famen .gekomen , om aan Utrechts Hooge Schools uwe Akademifdie loopbane aan te vangen^ voord te zetten, of te yoltojen! "B Door C 18 ) JL/oor Zijne Majefteit , onzen geliefden en geeerbiedigden Koning, met den zoo verec- renden als aangenaamen last, beguniligd, om deeze Hooge Schoole te inflalleeren ; en zulks, op eenen, door Zijner Majefteits Vaderlijke zorgeri, vastgevestigden voet; en door zljne wijsheid en mildadigheid, zoo heilzaam als voor- deelig beraamde inrigting; zullenwij beginnen, met de voorleezing der Misfiven dieswegens bij ons ontfangen. (JDe Heer Secretans van Curatoren deeze Misfiven, inhoudende de aanflelling van Hee~ ren Cur at or en en Profesfooren , enz. voorgelee- zen hebbende, vervolgde de Spreeker aldus.) Ingevolge de uicnodiging en beveelen in dee- ze Misfiven vervat, ons naar 's Mage begeeven hebbende; wcrd ons, op den 31 October de eere vergund , om in handen Zijner Majeftek den eed te mogen afleggen , op de ons zoo gun- fliglijk toevertrouwde Amptsbediening. Her- ivaards te rug gckeerd, hebben wij, ingevolge Aft. 2., der tweede u voorgeleeze Misfivc, op den derden November , ons Collegie aan deeze Hooge Schoole gecohflitneerd , en daar van bij Mis- ( 19 ) Mrsfive kcnnis gegecvQii, aan den, Hooggelcer- den Heer Rector , en den Acadcmifchen Senaat. Dus vinde-n wij ons dan nu in tlaat geileld. en gewettigd, om over te gaan tot eene nieuwe inftallatie van Utrechts Hooge Schooje. Lang do{)berden wij , ten aanzien van haar be- ftaan, in ontrustende vreeze en dreigende onze- kerheid. Thans is haar lot, door de goedgun- ftige bepaaling van onzen geliefden Koning, ten goede -beflist ; en zij daar bij , tot meer uitge- breidheid, volkomenheid en luister gebragt. Het getal der Heeren Profesfooren is vermeer- derd , him toefland vcrbeeterd, het onderwijs, tot meer toepaslijk g'ebruik, gengt-> en de kring der ftudien , tot de promotien gevorderd, uitgezet. Door de Examina is voor de verzee- kering van der leerlingen daadlijke vorderingen gezorgd ; wijl dezelvea den vlijt , of de nalatig- hejd hunner poo^ingen , aan den dag zullen leg- gen. Terwijl door het uitdeelen van prasmien , een edel vuur van incdedinging onder hen zal ontftooken worden. En hoe zeer, Hooggeleer- de Heeren! zal die alles niet ook uwe poogin- gen aanvuuivn? Neen! dit behoefc niec. B a Te Te fterk tog , te aanhoudend is uwe ijvcrige be- reidwillighcid , onder de ongunftigfte, meesc ontmoedigende , ja ook daadlijke opofFeringen vorderende omftandigheden , gebleeken. Maar het zal uwe poogingen veraangenaamen , begun- ftigen , van eenen gocdcn uitQag verzeekeren. Met blijmoedige vlijt derhalven zult gij nu arbeiden , om deeze Hooge Schoole langs hoe meer te maakcn , tot eene overvloedige Bron van licht, befchaving, volmaaking , kunde en hell , voor de ftudeerende Jeugd , voor de geljeele Maatfchappij. Door de Redeneer- en de Wiskunde, , welke laatfte de praktikale Rede- neerkunst is, zult gij de verflandlijke vermogens uwer .Leerlingen ontwikkelen, en reegelen in derzelver uhoeffening en gebruik. Door de Bovennatiuir kunde , die fchoone maar gevaar- lijke Weetenfchap ! zult Gij , onder een behoed" zaam beleid 5 hun den fleutel, tot het hooger onderrigt, in de algemecne Wijsbegeerte , tcr hand ftellen. Door de Letteren , zult Gif hun- nen geest befchaven , hunnen fmaak vormen , bun hart vervullen, met alle die zagte aandoe- ningen en neigingen der Menschlijkheid , die aan C 21 ) fc aan de Samcnleving den ficraad, de bevallig- heid en het genoegen bijzetten. Door het Na- tuurlijk Regt en de Zedekuade, zult Gij hun leeren de plichten , die zij , omtrent elkanderen , omtrent hunne medcmenfchcn , omtrent de Maatfchappij , den Vorst en het Vaderland, te betragten hebben ; op dat ook door hun toe* doen, rust, vreede, eendragt, orde en allerlei heil, onder de Menfchen, heerfche. Door de Natuur- en Sterrekunde , en aanverwandte Wee* tenfchappen ., zult Gij hen rondleiden door alle de Kijken der Natuur , door alle de fchitterende Velden der Schepping, ja ook boven dezelven hunnen vlugt ftuuren , tot Hem , die door .die enkel Bevel , - WORDT AANWEZIG*! de He- melen en alle derzelver Heiren heeft voortge- bragt. Dus hen hebbende onderrigt, in 't geen al- ien weeten moeten , zult Gij vervolgens den Ee- nen. opleiden en bekwaamen, om in de verblij- ven van krankheid, lijden en fmert, hulp, troost en geneezing ce komen toebrengen; hec zieltogend kind aan deszelfs weenende Ouders , de Ouders aan 't in traanend fmeltend kroost-te rug C _ ) rug tc geeven; en dus, in .'t klaaghuis, dank- zogging, vretigde en 't gejuich der blijde red- ding, te doen aanheffen. Den Anderen om, als Pleitverzorger , des verongelijktens Regt aan den dag te brengen, de befchuldigde Onfchuld te verdeedigen, te doen vrijfpreekcn, te verlos- fen , nit de hand des geenen, die loerde op haar leeven, of op haare Eer, die nog zoo veel dierbaarder dan het leeven is ! Of als Regter , eenen iegelijk, met onpartijdige , onkreukbare ' billijkheid , het zijne te doen geeven , of behou- den; rust, orde en veiligheid te doen heerfchen in de Maatfchappij ; en dus aan een ieder 't on- geiloord genot te verzeekeren van alle de voor- deelen, die men er in genieten kan. Ter- wijl Gij , eenen Derden eindelijk , met oplet- tende en omzigtig onderfcheidene zorge , in den waaren Geest van 't Evangelic inleiden zult ; op dat hij , naar de oorfpronglijke bedoeling van deszelfs Godlijken Prediker, aan alien deeze leere van troost, verlichting en zaligheid ver- kondige; hunne Happen, bij deeze zoo veel beilisfende leevens-reize, op den waaren weg brcnge en houde ; en hen dus de hope , de zee- zeckcrc verwagting, op de toekomende, alle. menschlijk befef te bovengaande heerlijkheid , ontfluite. Zoo veel nut zult Gij ftichten, Hooggeleer- de Heeren en waardige Voorgangcrs deezer Hooge Schoole! Zoo veel fieraad, zoo veel heil zuh Gij , over de famenleeving brengen ! En zouden wij dan niet hartelijk bereidvaardig zijn, om , met onvermoeiden ijver, mee te werken, tot vervulling van deezen zoo fchoo- nen, zoo verhevenen taak? - Gij kunt daar des te zeekerer van zijn, daar wij alien, die nu , door de gunftige beftelling van Zijne Ma- jesteit, ons, met het Curatorfchap deezer Hoo- ge Schoole, vereerd zien, eertijds zejfs kwee- kelingen derzelve zijn geweest, en de lesfen tiwer beroemde Voorgangers hebben bijgewoond. Ja, ten ilerkde zal de blijde en*dankbaare her- innering der aangenaame en nuttige dagen , toen door ons alh'ier doorgebragt, ons aanvuuren, om , met uw Hpoggeleerden , op te fpooren al- les wat, tot welzijn en, zoo wij hopen, fteeds toeneemenden bloei van deeze Hooge Schoole flrekken kan. Zoo als wij dan ook vervolgens . . gaar- *4 gaarne de tolken Uwer verlangens zullen wor- den, bij Zijne Majesteit, wiens zugt en ijver, tot bevordering van onderwijs en weetenfchap- pen, en alle daartoe behoorende inftellingen, zoo helder, in zijne zoo wijslijk, beraamdeWec doorftraalt; en dien wij , hier van niogen wij ons verzeekerd houden , altoos genegen zullen vinden , om in de behocften van onze Hooge Schoole te voorzien, naar die, zoo milde als verlichte bezorgdbeid, welke alle de deelen van die zelfde' wet bezielt. En Gij , edelaartige Jongelingfchap ! van alle zijden herwaards toegevloeid, blijft ikeds in- ^ a g [ igo dat Gij de onmiddelijke Voorwerpen zijt, van alle de zorgen en bemoeijingen uwer Voorgangers, en ook van de onzen. Want, .gelijk Gij 't reeds hebt kunnen hooren, ook on- zer aller naamen zijn eens, op de Rolle deezer Hooge Schoole, aangefchreeven ; dus wij, hoe groot de afftand van^tijd ook zijn moge, even- wel nog, in een .Akademisch verwantfchap, . met u alien ftaan. Weest derhalven van onze zugt voor* uw welzijn en van onze hartlijke genegenheid t'uwaards volkomen verzeekerd. Al C 25 ) Al het nut, dat hier gefticht wordt, de vmgt van alles, wat Zijne Majeftcit hier heefc ver- ordend , al dat goede , dat uwe Voorgangers en wlj bejagen , 't is alles voor u , 't moet alles over u komen, 't moet alles uw welzijn bevordcren, 't moet alles ftrekken, om u te maaken , tot Manncn , zoo geacht bij uwe me- demenfchen,* als nuttig in de Maatfchappij , in den Staat, in de Kerk, in alles, waar toe gij immer moogt geroepen worden. Op de loflijkfte wijze hebben reeds veelen van u, die hier tegenwoordig zijt, den Geest, welke bun , bezielt^ aan *den dag gelegd ! Toen de Staat in gevaar was, toen 't Vaderland riep, hebben zij geen oogenblik geaarfeld. Offchoon tot de loopbaane des Vreedes beflemd, heb- ben zij 't Zwaard des Oorlogs aangegord, eh zig, naar 'sRijks uiterfle grenzen begeeven; gereed, zo de omftandigheden het vorderden, hun bloed te ftorten, op het Veld van Eer, ter handhaving van 's Lands Onafhanglijkheid, die eenigfte veilige waarborg, van 't geluk der Volken! En heeft de gelukkige wending, door den God onzer Vaderen, die zig nu ge- toond toond heeft , ook onze God te willcn zijn ? aan- gcbragt , dccze opoffering voorgekomen ; hunne bcreidwillighcid was ctezelfde ; zij deedcn , wat de geleegcnheid hnn toeliet, en meer te doen, is onmooglijk. Voortreflijk ondertusfchen , heb- ben zij zig, onder 't gelcide van hunneh bra- ven , aller agting waardigen Voorganger , on- derfcheiden ; dodr him zcdig. gedrag , door hun- ne liefde tot orde en ondergefchiktheid, en door 't houden van die ftrenge tugt, die alleen , de opofferingen en werkzaamheden van den krijgsman , tot eenen zegen maaken , voor de Maatfchappij. Wij vertrouwen het dus gerust, wat zij in 't veld waren, dat zullen zij ook nu te midden onder ons zijn. Tot het beroep en de kunflen des Vreedes weergekeerd , zullen zij dezelfde gehegtheid aan orde en goede tugt be- houden. En , dit verrrouwen wij , even ge- rustlijk, mijne Jonge Vrienden ! die u thans bij him zijt komen voegen, ook gij alien zult met denzelfden geest bezield zijn. Tot bevordering en verzeekering van deeze tugt , heeft Zijne Majesteit u alien , onder het bijzonder toezigt van het tijdlijk hoofd uwer Voor- C *7 ) Voorgangeren , gefteld. Iloort naar' niijnen raad, Iccnc cen gezeglijk oor aan zijne. verma- ningen , en volgt zijne beltuuringen op. Het zulien altoos de uitdrukkingen zijn , van de Va- derlijke toegenegcnheid en liefde , van de niets, dan u w eigen welzijn zoekende bezorgdheid. Gij bevindt u nu, en verliest die rog nim- iner uit het oog ! Gij bevindt u nu , in 't be- langrijkst en beflisfend oogenblik van uw lee- ven. Het flaat aan uwe keuze , waar toe gij u begeeven, waar aan gij u hegten wilt. Aan die vlijt, die liefde tot orde en geregeldheid , en die nuttige oefFeningen , die uw ganfche lee- ven kunnen gelukkig maaken; of aan die traag- en zorgloosheid , aan die teugellooze los- bandigheid, aan dat verzuim van al het goede, dat u , van de eene elende , in de andere , flor- ten zou ! Op dit oogenblik Mggen de bcide we- gen voor u open. De eene nodigt , *3e andere lokt u 9 Ach ! Wij bezweeren u , bij alles wat u dierbaar is; doet de goede keuze; flaat den egten weg in! Zijne Majesteit heeft u'denzel- ven aangeweezen, gemaklijk gemaakt, met al- lerlei vborbehoedfelen omringd ? om er u op te C *8 ) te frotiden. VoJgt tog zijne Vaderlijke uitnodi- ging, neemt zijne hooge beveelen in agt, en flelt her verlangen van zijn hart , dat allecn uw welzijn wenscht, nice te leur! Een omvang van fhidien , welken Gij , bij eige ervarenis, bevinden zult, zoo wijslijk te zijn in gerigt, dat zij , bij het licht, het welk zij , over elkanderen verfpreiden , een volledig geheel van , ter toepasfing , bruikbaare kundig- heden uitmaaken, is u voorgefchreven .;* om u 5 bij eene naarftige en vlijtige beoefFening van alle dezelven , te brengen , tot de verkrijging dier Akademifche graden , die 't voorwerp uw^r wenfchen, >zoo als de bedoeling uwer zcnding herwaards zijn. En denk met dat u daarbij ee- nige overtollige last zij opgelegd. Bij iedcr vak is alles zoo juist bereekend, naar den eisch om er den Jeerling grondig bekwaam en in de grootfte uitgebreidheid nuttig in te maaken, dat men cr niets van kan overflaan , zonder zig zel- ven, in den hoogilen graad, te benadeelen. Alle de wee ten fc happen leenen elkanderen de hand; en hier zijn telkens famen gevoegd die geerien, die in 't onmiddelijkt verband met el- kan- C *9 ) kanderen ftaan. Neemt eene fchakel weg, en de geheele keeren is verbrooken , en de ver- krecge kennis blijft gebrekkig en onvolmaakt. Vervvaarloost er dus geene van; gij zelfs zoudc u de vrugt van uwen geheelen arbeid ontroo- ven, en u de gewenschte bevordering onver- krijgbaar maaken. j 'De Eocamina welken gij telkens zult moe- ten ondergaan, zullen aan den dag leggen , wel- ke uwe vorderingen zijh. Zij zullen docn zien , wat gij vlijtig behandeld, wat verwaarloosd hebc; hoe verre, of uwe nijvere vlijc, of uw onagtfaam verzuim gegaan zij. En bij de uk- konist van die onderzoek, zult gij inoogften, naar 't geen gij gezaaid hebben zult. Eer, roem, en bevordering; of fchande , beris- ping , en te leurftelling in 't voorwerp uwer be- moeijingen. U , door verzuim * den arbeid willende verligten, zoudc gij ze u in tegendeel verlengen, verxwaaren, ja zelfs geheel nucteloos maaken. Ten laatdcn, om uwen onderlingcn mede- dingenden ijver te (lerker aan te vuiiren , heefc Majesteit prcemien verordend, voor die gee- C so ) geenen, die, over eenige op te geeven flof, de uitfleckcndfte procvcn van bckwaamheid zullcn jnleveren. En hij , die dcze pnemien verdicnen mag, zal'er niet alleen de onderfcheidene eer en roem van 't oogenblik voor wegdraagen ; maar zijne Mujcsteit , begeerig om voor zijn Rijk, in alle vakken , bekwaame lieden te zien opkwee- ken, en die obk daadlijk in werking te bren- gen , heeft wel willen verklaarcn , dat Hij , bij aanzoek tot ampten en bedieningen, op deeze door vlijt behaalde prtemien, agt flaan zal. Met dit heuchlijk vooruitzigt- derhalven , zal de vlij- tige beoefl'enaar der Akademifche fhidien zijne publit-ke loopbaane mogen *intreeden. En met wdk eene vreugd zullen wij u dceze eereprijzen zien behaalen, en uwe n'amen met welverdien^ den lof , in 't openbaar , vermelden ! Spant Gijlieden dan nu alle uwe kragten in , 6m te vorderen , in deeze edele , zoo veel nut aanbrengende, zoo veel hell iligtende loopbaa- ne! En dat de Allerhoogile de keurc zijner ze- gcningen uitflorte, over uwe pogingen , over die uwer waardige Lecraaren , over alles war , ter bcvordcring en bereiking van 't u gcdeld doel , zal C Si ) zal worden aangewend ! Dat vooral zijn zcgen ruste , op onzen geeerbiedigden en gelicfden Ko- ning , dewelke deeze Hooge School , door zijnezoo voortreflijk ingerigte wet, in eenen zoo allezins verbeeterden toeftand, gevestigd heeft! Moge Hij lang op dezelve zien vormen eene reeks van uinmmtende jongelingen, de hope hunner ge- ilachten, de fieraden der Maatfchapij , de fleu- nen zijncs Rijks, de bevorderaars van deszelfs bloei, de getrouwe dienaars van zijn Koninglijk Huis en Geflacht ! Dat alle de Leeden van dat roemrugtig Huis', in lengte van dagen mo- gen deelen, in zijner Majcileits gcluk! Dat dit, onder zulke gunflige voorceekenen , op- * gekomen Rijk der Ncderlanden, door weder- zijdfche toenadering van alle deszelfs Ingezeete- nen , door in een fmelting van alle deszelfs dee- len, eene onwankelbaare vastheid verkrijge! Ja dat het , onder des Hemels zegen , het geluk- kigst aller Rijken worde! En mogen ook ons Gewest, onze Stad, en Gij alien, onze, beminde Lands- en Stadsgenooten! mede dee- len , in deezen voorfpoed , in dat Hcii ! Dit is onze oprcgtfle hartenwensch. RE- REBEVOEHING, T E R PLEGTIGE INWIJDING VAN D E AKADEMIE TE UTRECHT, B IJ HARE NIEUWE INRIGTING, UITBREIDING EN OPLUISTERING , OP LAST DES KONINGS GEHOUDEN, IN DE DOIV1KERK, den 6 van Slagtmaand^ 1815. DOOR JODOCUS HERINGA, ELIZA'S ZOON, RECTOR DERZELVE AKADEMIE. T E R PLEGTIGE INWIJDING VAN D E AKAtiEMIE TE UTRECHT, B ij HARE NIEUWE INRIGTING, UITBREIDING EN OPLUISTERlNGc U, eeuwigj hcilig God! Koning def koningen! weldadig Befchikfcer van" ons lot! zij die Feest gewijd ! Gij geeft ons dezen fchoo* hen dag, en ftemt onze Hartcn toe vreugde. Och ! dat wij ze , U tcr eerc , gcnictcn ! Bc- ftier daartoe den Spreker en de Hoorders in de- ze Vergadcring: en bekroon dcze plegtigheid, met Uwen gcnadigen zegen! Het zij zoo! C a Groat C 36 ) Grootachtbare Hecren! Edelmoedige Opzie- ners en Verzorgers dezer IJoogefchool, in die betrekking vertegenwoordigende onzen geliefden en geeerbiedigden Koning! Edele, hoogaanzienlijke, achtbare Mannen , die, in het Koningrijk van Nederland, of in het Gewest en de Scad van Utrecht, bekleed 2ijtj met ondericheidene waarcfigheden van re- geering , regtspleging en bewind ! Wijdberoeincie Hoogleeraren , door 's Ko- nings keuze geroepen tot den dienst dezer Aka- demie! Veelgeachte Ambtgenooterr! Weleerwaardige Bedienaren van den Christe- lijken Godsdienst! Brave Jongelingfchap , Kweekelingen onzer Hoogefchool ! Gij alien, eindelijk, die hier zijt zamenge- gevloeid , om deel te nemen aan dit luiilerrijk Inwijding - Feest ! Gij zijt uitgenoodigd, niet naar eene bekrom-^ pene gehoorzaal, niaar naar dezen ruimen tem- pel : om eene redevocring te hooren , met in de taal. cter geleerdcn 1 , maaf in onze moederfpnak* Hcc C 37 ) Met een zoo wel als hct ander 2;al U, hoop ik, welgevallig zijn, en fcheen te pasfen voor eenen Feestdag als dezen. Immers is de uit- breiding en opluistering onzer Moogeichool ee- ne billijke ftof tot vreugde, nice minder voor u alien , Burgers van Utrecht ! dan voor ons , die f een gedeelte uitmaken van deze Lecterkundige IVdaatfchappij. Wat aan geene Stad van het yrijgevochten Nederjand ooit gebeuren mqgt, dat viel aan Utrecht; ten deel, gedurende een tijdverloop van omtrent honderd en tachtig jaren. Eene Hoogefchool, door eigen' ijver opgerigt, met eigene middelen onderho.uden , door eigen ge- zag beftierd, was de luister uwer Stad, de roem uwer Voorouderen. Zij verkreeg eenen rang, naast de aanzienlijkfte Akademien van het Vaderland , en wist dien , voor gansch Europa , te handhaven t Zelfs de (chqkken der Volksbe- roeringen, ^e orkanen der Staatsomwendingen waren, langen tijd, niet in ftaat haar omverre te werpen, Eindelijk evenwel fcheen , nu vier jaren geleden , het uur daar te zijn , waarop ook dit heiligdom der Wetenfchappen zoude deelen in de verwoestingen van Staten en Rijken, door den Overweldiger onzer eeuw, onder Gods hci- C 38 ) heilige toelating, aangerigt. Naauwelijks had hi] ? binnen onzc muren , de afgedwpngene 1ml- de pntyangen, die den vriend des Vaderlands van fpijt blozen deed, of hij fprak het wille- kcurige, yonnis uit, het welk deze Akademie verlaagdp, toe een armhartfg fchool van den tweeden rang. Van tpen af wcrd, aan de ver- drukte en van alle zijden beroofde Scad > geene vrijheid of vermogen overgelaten, om haar ei gen gefticht voor de yernictiging te behoeden. Van toen af werden de Kweekelingen der Regtsgeleerdheid en Geneeskunde afgefcheurd van hqnne Leermeesteren : en de overigen , wien het nog werx} vijgelaten onze gehoorplaatfcn te bezoeken, moesten deze vergunning voqr herhaalde fchattingen koopen. Zoodanig was onze toeitand, toen de Alinag- tige het licht nit de duisternis deed opdagen , voor ons dierbaar Vaderland. Naauwelijks wa- ren 9 s Volks kluisters verbroken , en paarden wij pnze ftem met de vreugdekreet der geredde Na- tie, die haren wedergekeerden Vorst tqejuich- te , of Zijn oog was ook gevestigd op onzen druk. Al fpoedig fprak Hij ons woorden van vertroosting toe. Al fpoedig werden hoop ge- yende beloften gevolgd van weldadige befchik- C 39 > kingen, die aan de Akademie ; " haar voortdurend beftaan en haren buden rang verzekerden. Doch her fcheen , voor 's Vorften wijze zorg 7 te weinig, flechts te herflellen, wat herftelbaar was. Hij wilde ook een gebouw, voor de be- hoeften van vorige ecu wen gefticht, uitbrei- den en inrigten, ten meeste nutte van bet te- gen^oordige en toekomende geflacbt. Wac meer'is: als een Vader des Va4erlands, vestig- de Hij zijne aandachc op alle de inrigtingen van hooger onderwijs, y/elke , ten algemeen en nutte, zoudeii bebooren bevestigd of herfteld te wor^ den , in elk gedeelte zijnes rijks. ^Tot bet voorr dragen van een plan ? riep Hij te zamen eene Vergadering van Mannen, wier welgevestigde roem yan wijsheid en braafheid alles goeds deed hopen van een ontwerp, welks geboorte alle beminnaars der wetenfcbappe'n, van toen af, niet verlangen te gemoet zageiio Een jaar verliep er. 5 tusfchen de voltooijing van dat ontwerp, en bet eindelijk befluit des Konings; maar een jaar, in bet welk de veree- nigde arbeid en zorg van tien andere jaren op 's Vorften fcbouderen drukten. Gfode zij dank ! Hi] heeft dien la,st moedig opgenomen en roem- getors.cht. Of wie onzer bewondeirt nice die C 40 > die onverpoosde infpanning, welke er noodig was, toe het vestjgen van een nieuw Koning- rijk, tot het regelen van aJle desaelfs deelen, tot het uitrusten van legers en vloten , tot hec Yoere.ii van eenen onverwachten oorlog, tot hec fluicen van vrcde- en vriendfchap - verbonden , <^n wat niet aj, aan niemand dan aan zijne Ma- jestQit zelve en die van zijnen raad bekend? In- dien, bij zoo yele onvermijdelijke bemoeijin- gen , onze hoop op nieuwe inrigtingen van hec hooger onderwijs, ook nil nog, onvervuld ware gebleven , wien zoude dit langer uitftel hcbben kuniien bevreemden? Ons althans zoo weinig, dat wij verrast werden, door de mededeeling van- 'sKonings befluit, en door de bcpaling van dezen dag tot deszelfs uitvoering. Gelukkig wij , die dezen fchoonen dag bele* ven! Driewcrf gelukkig alien, die leven ondcr eene regedng, zoo wijs, zoo billijk, zoo ejiel- raoedig, als die van onzen geeerbiedigden ning! Wie, dien hoofd en hart wel geph zijn, erkent dit niet? Maar, wie pi behoorc dan ook niec te roemen de wijsheid, de billijkheid, de edelmoedigheid der wetten en verordeningen , welke heden zijn ingevoerd, en welker handhaving Gij, in dit uur, plegtig hebc atsc zer C 41 ) hebt hooren beloovcn en bezweren? Ik moec mecr zeggen , en ik houd mij overtuigd van de toeflemming aller verftandigen : hct is van deze wetten en verordeningen , dac onze Hoogefchool , onder Gods zegen, eenen luister hopenmag, hoedanige haar nog nooit verfierde. Ja, wan- neer de wet, wejke ons heden gegeven is, naauwkeurig en getrpuw , wordt beleefd 9 door alien , die aan dezclve gebonden zijn, dan durf ik, zonder vermetel te fchijnen, een nieuw tijdperk van heil en zegen voorfpellen aan Utrechts Hoogefchool : en niet alleen aan deze of eenige andere Hoogefchool, maar ook aan de Stad, maar ook aan net Gewest, maar ook aan het Land, in welken zij gevestigd zijn. Trouwens deze wet geeft (i) aan de gehee- le Maatfchappij eenen nieuwen waarborg voor haren bloei en welvaart. Zij geeft (2) aan de jongelingfchap nieuwe hulpmiddelen tot hare Letteroefeningen. Zij geeft (3) aan leergierige Kweekelingen der Hoogefcholen nieuwe eer en voordeelen. Zij geeft eindelijk (4^ aan hunne Onderwijzers nieuwe aanmoediging en beloo- ning. Vergunt mij , dat ik U mijne gedachten , *op deze vier (lukken , een weinig ontwikkele ! Ik ge- ( 4* ) gevoel al ' te wcl , dat ik dit nict doen zal , pvereenkomftig de waardij des onderwerps , dei* luister dezcr Vergadering en de plegtigheid van dit Feest. Mnar ik heb het pndernpmen, in oottnpedig opzien tot dienGod, die mij , zwak- ken en onwaardigen, dikwijls onderfleunde; ki gchoorzaamheid aan onzen Koning, wietis bevel voor mij zoo verpligtend als verecrend is; en in vertronwcn op de toegecflijkheid , welker voortduring ik van U- vcrzoeke, zcer ^gea Hoorders! , Ik durfde dan , in de eerfte plaats , aan de Maatfchappij een nieuwen waarborg belovcn ; voor haren bloei en welvaart, Onder de vereisehten van eerfle noodzakelijk- heid, voor den bloei en welvaarc eener Maat- fchappij, telt Gij gewis de be^vaamheid van die Mannen, aan welken de zorg voor hare dierbaarfle aangelegenheden is toevertrouwd. Geef aan eenen Staat alle andere hulpmiddelen van voorfpoed, hij zal niet voorfpoedig zijn, zoo lang hem dit ontbreekt. Plaats hem, in Uvve verbccldhig, onder eenen fchoonen he- niel , C 43 ) m.el , op eenen veiligen ei} vruchtbaren bodcm ; verzcker hem zijne vrije gemeenfchap met alle de deelen des aardbols, verbind hem metvreed- zame naburen en magtige bpndgenooten ; ftorc de fchatten van het Oosten en Westen uit in zijnen fchoot; maar del de verzprging zijner dierbaarfle aangelegenheden in onbekwame han- den, die Staat is verloren, onvermijdelijk ver^ loren, Geen Vorst , hoe waardig ook de wel- lusc des menschdoms genaamd te worden ; geen Wetboek, al ware het uic den hemel gegeven; geene Vqorvaderlijke inftellingen , hoe zeer be- proefd door de ervaring van Eeuwen; geene Volksdeugden zelfs, hoe zuiver, kunnen den Staat beveiligen voor zijnen ondergang, zoozich geene fchranderheid en bekwaamheid vereenigen met vroomheid en goede zeden, bij de Ambte- naren van den Staat, bij de Handhavers en Uitvoers der Wetten, bij de Bedienaren van flen Godsdienst, bij Regters en Pleitbezorgers, bij Artfen en Artfenijmengers, bij Heel- en Vroedmeesters , bij Leeraren der Jeugd in hoo- gere en lagere Scholen, met een woord, bij alien, wier ambt en werk onontbeerlijk is in eenen wel ingerigten Staat. ! Maar C 44 ) Maar xvie kan aan de Maatfchappij genoeg- zaamen waarborg geven, dat hare- belangen in geene onbevoegde handen zullen worden ge- itcld? Wie kan .bekwame lieden toelaten, en ongefchikten uitfluiten van anibten en waardig- heden ? Wie kan eenen aJgemeenen maatftaf be- palen, voor de bekwaamheden van bun, die, van trap tot trap, wenfchen opteklimmen, tot cereflanden in dc Maatfchappij ? Wie kan de volmagt- gcven, tot eene geregelde en onpartij- dige beproeving? Het is allcen de Koning, die daartoe, naar de Grondwet van, den Staat, mec de hoogile magt bekleed is. Gelukkig Nederland ! Met geen Uw Koning kan doen, dat heeft Hij gedaan^ bij de wet, heden ingevoerd: en het geen, op dit oogen- blik, nog nicest worsen uitgefteld, dat ver- wachten wij , op ^ijn koninglijk woord van de kcrkelijke en burgerlijke inftellingen, ook bij deze wet ons toegezegd, Deze wet plaats dan reeds eenen flagboom, welke, met koninglijk ge^ag, de drieste onkun- de en de valschgenoemde wetenfchap fluit, buitcn Kerk en School, buiten Raadkamer en Pleitzaal, buiten Gasthuis en Zieken - vercrek : en C 45 ) en het is juist daardoor , dat zij aan Nederland eenen nieuwen waarborg geeft voor deszelfs bloc! en welvaart. Maar, indien de wet tharis nieuwe en ftrenge"- re eifchen doet, van waar zal dan aan de Maat- fchappij een genoegzanre voorraad worden opgc- leverd van Mannen , die den bevolen fcherperen toets ktinnen doorftaah ? - Ook daarvoor heeft 's Rollings wijsheid gezorgd, door deze zelfde wet.- Immers , gelijk ik in de tweede plaats zeide , zij geeft aan de Jongelingfchap nieuwe hulpmiddelen tot hare Letteroefeningen, en zorgt dns 5 dat elk, dien het niet aan gaven dernatuur of aan den goeden wil ontbreekt, in eene nieuwe gelegehheid zij gefteld, om d6 vereischte bekwaamheden te verkrijgen. Nieuwe hulpmiddelen levert onze Eeuw m menigte op : derzelver vrij gebruik is dus , ten dezen tijde, eene voorname behoefte gfeworden aan dc Hoogefcholen van ons Vaderland. Wie toch den ilaat der wetenfchappen , al is het flechts oppervlakkig, gadeflaat, zoo als die zich thans aan ons voordoet , en hem vergelijkt met derzeh-er toefland voor eene Eeuw, of zelfs voor eene halve Eeuw; die kan nietanders, dan C 45 ) verhotigen, over de voortgangen vail dcit menfchelijken geest. Verbazende zijn dc ont- dekkingcn, door de Sterrekunde gedaan, in dat gedeclte van het ongemeten Heelal* het welk zich , uit deze woonplaats van het men- fchelijk geflacht, befpieden laat* De Natuur 2clve heefc vele van hare geheimen ontdekt aan de onvermoeide onderzoekers van dezen aardbol en zijnen dampkring. Het Rijk der dieren , der plan ten en der delfftoffen lever t nieuwe fchattcn op, ter beproeving en genieting, aan den ge- zonden en ziekcn mensch. De Mensch is, met zich zelvcn, met zijne krachten en werkingen van geest en ligchaam , meer bekend geworden. Het fchouwtoonccl der Gefchiedenis van men- fchen en volken is ruimer geopend: en biedt oude en nieuwe daadzaken ter betrachting aan den Wijsgeer aan. De Wijsgeerte zelve heeft bedachtzaamheid geleerd, en hare ftoute vlucht, buiten de grenzen van tijd en rnimte, ingekort. De Wiskunde heeft hare berekcningcn toege* past op vele [voorwerpcn van natuur en kunst , en aan het Vernuft hare hulp verleend , tot het daarftellen van gewrochten en werktuigen, met welke .zij Handel en Zecvaart, Landbouw en Huishouding, Fabrieken en Trafieken verrijkt. DC ( 47 ) De Regten en Pligten van Overheden en On- derdanen zijn op juister fchaal gewogen, onder hct oog der Regts- en Staatkunde, berckend naar den veranderden toeftand en de wederzijd- fcjie betrekkingen der Volken , en uitgedrukt in nicuwc Staatsregelingen en Wetbocken. De ge- opende boekerijen en opgedolven Steden, heb- ben rijkdommeii, uit de grijze oudheid, aan hec licbt gcbragt: en de Letterminnaars hcbben zich , met nieuwe fcherpzinnigheid, toegelegd, om den zin der gewijde en ongewijde Schrifccn, naar juiste regelen, te bepalen. De Zedekun- de, voorgelicht door de fakkel der Wijsgeerce, gaat eenen meer eenparigen en vasten tred. In het kort: geene Wetenfchap is veriloken van nieuwe belangrijke aanwinften. Gij erkent, vertrouw ik, ook bij dit op- pervlakkig overzigt, dac j onze Eeuw nieuwe liulpmiddelen in menigte oplevert, welke ook de akademifche Jongelingfchap moet leeren ge- bruiken. En het is aan deze behoefte, dat, op eene uitflekende wijze , zal worden voldaan , door de nieuwe inrigtingen en verordeningen des Konings. Gij ziet reeds den trein der Hoogieerarcn aan on- ( 43 ) onze Akademie vergroot, door een vijftal be- roemde Mannen, het welk eerlang, door een ander tweetal, ftaat vermeerderd te worden. Wij juichen 's Konings gelukkige keuze toe, die hen roepr, om de Leidslieden der jeugd te zijn, in die velden der Wetenfchappen , welke voorheen fchaarfer werden bezocht^ en eene minderc uitgebreidheid aanbodcn. Doch ook andere hulpmiddelen worden, aan Leeraren en Leerlingen beiden, geboden, door 'sVorsten edelmoedige beftelling. Allengs zul- len wij ecne wel geordende en welgeplaatfte Boekerij bezitten , aan welker rijkdom ieder vak der Wetenfchappen een evenredig deel zal ne- men. De Sterrewacht ftaat begiftigd te wor- den, met het geen nog aan haren -voorraad Van werktuigen ontbreekt. Kabinetten, voor de Ontleedkunde , Genees- Heel- en Vroed-kunde , zullen worden opgerigt. Onzc Kruidtuin , nu reeds zoo fchoon voorzien , zal nieuwe aanwin- ilen doen. Ook uit het Dicren - rijk en dat der Delfftoffen , zullen belangrijke verzamelplaatfen worden ondcrhouden. Alles , wat in eene Schei- kundige Stookplaats vereischt wordt,- zal wor- den daargedeld. Een Ziekenhuis , wreedelijk vcr- C 49 ) veYnictigd, door cen Belliiur r het welk, mccr dan eenig ander, Gasthuizen noodig had, wacht zijnc herfteH'ng van Nederlands Herfteller, ton een nog uitgebreidcr nut voor de beoefening, niet flechts der inwcndige Gcneeskunst, maar ook der Heel- en Verlos - kunst. Zoo heeft dan 's K on ings weldadigheid ge- zorgd , dat der akademifche Jongelingfcbap een aanzienlijk getal Leeraren , en een rijke yoor- raad van hulpraiddelen , verfcbaft worde. Maar zal het nu voortaan, aan de 1 willckeur van eene ongeoefende Jeugd, of van waanwijze Raadgevers, worden overgclaten, om deze wel- daden te gebruiken of te vcrwaarloozen ? Zal een lage naarijver of partijdige ingenomcnheid met eigen letterarbeid, onder zoo groot een ge- tal van Leeraren, ook het algemeen beoefencn van elke noodige Wetenfchap belemmeren? Die gevaar was, voorzeker, zecr te duchten, in- dien niet de weldadige wet hctzelve had afge- wen'd, door gematigde bepalingen, welker ge- mismen, niet ten onregf.e, aan alle onzc voor- nialige Inftellingcn, heeft ten laste gelegd. Die bepalingen leggen icderen Hooglceraar de taak op, die Hij ? in den loop van elk jaar, behoort D a f- aftewerken, op cene algemeen nuttige wijze, Zij beletten den Leerling, eenig deel der We- cenfchappen , aan welke Hij zich , in den dienst der Maatfchappij , toewijdt, geheel te ver* onacbtfamen of flechts ter loops te behande- len* Zij zijn, voor het overige, zoo gewij- zigd en gematigd , dat zi) de vlucht van zeldza- me geesten niet inbinden, de overtuiging aan? geene banden leggen, de Akademie in geen Soldaten-fchool verandei*en, en den edelen naarijver niet tiitblusfchen. Wat zeg ik? uitblusfchent Het tegefideef is zoo waar , dat deze Wet , aan leergierige Kwee- kelingen der Hoogefchool , nieuwe eer en voor- deelen geeft, en dus den edelen naarijver op- wekt en gaande houdt. Dit was het derde, het welkik, ter barer eere, moest opmerken. Dank zi), voor alle dingen, den Koning, dat Hij de Hoogfeeraars aan onze Akademie, niet, naar de wijze der uitbundig geroemde Buitenlanders , heeft vervormd, in loutere Voor- lezers of Sprekers. Trouwens, gelijk, in geen gedeelte der wet, de begeerte naar vcrbetering ontaard is in eene zticht tot nieuwigheid , zoo C 5' ) is ook , in die deel , aan de onwaardecrbare vvijze onzer Voorvaderen regt gedaan. Ook wij zullen dan , op hun voetfpoor , voortgaan , de Kweekelingen der Hoogefchool , uic den rang van ftomtne toehoorders en werktuiglijke af- fchrijvers, te vcrhefFen, tot nicer handelende en vrijer werkcnde perfonen , die, door vra- gen, antwoorden , zamenfpraken , rcdentwisten , voorflellen en andere werkzaamhcden , aan hun- ne Onderwijzers de gelegenheid geven, om hen uittelokken, hen te kennen, hen met hun zel- ven bekend te maken, het onderwijs naar hun- ne behoeften interigten , hunnen geest te lei- den, hunne kracbten te oefenen, de fchroom- valligen aantemoedigen, de tragen optefporcn , de nalatigen te befchamen, de vermecclen van hunne gcvaarlijke hoogte aftebrengen, en de goedwilligen en werkzamen, door lof en goed- keuring, te vereeren. Zoo voorbereid, zal het U dan ook, weet- gierige Jongelingenf niet moeijelijk vallen, hec openbaar onderzoek doorteftaan, zonder het welke de wet geenen akademifchen rang of eer- tijtel toeflaat. Die verbod zij de fchrik der vadzigen, het bedwang der Jigtzinnigen , het D 2 zal ( 5* ) zal de prikkel zijn voor clken jongeling, wiens hart, voor de aandrifc der ware eer, niet 011- gevoelig is* Na zulke en andere nice onbcduidende proe- ven gegeven te hebben van welbeileden tijd, zal dan ook de fchoonfte eertijtel, welke ds Hoogefchool aanbiedt, ophoudcn, voor fommi- gen, een ooverkrljgbaar goed te zijn, en aan anderen, als eene beuzeling, verfpild te .wor- den. Neen! Beoefen-aars der Wis- en Natuur- kundige Wetenfchappen ! neen ! Beminnaars der fraaije Letteren ! ook voor U prijken die eere- kronen , van nu af aan. Ook voor U , Kwee- kelingen der Godgeleerdheid ! zijn ze niet- te hoog opgehangen. En Gij , die U , op het Roraeiniche en hedendaagfche regt beide, met eenige infpanning, hebt toegelegd, zult voort- aan, door deze wet, eenen waarlyk vereerenden tijtel ontvangen, die U voordcclig onderfcheidt van hun-, die van de Akademie niet anders hebben weggedragen, dan twee letteren voor hunnen naam. Maar, wat zie ik? Waarmede word en wij verrast? Zijn het lauwerkranfen Ja* waarlijk ! En U worden zij aa'ngeboden, edel- aar* C 53 ) anrtige Jongelingen! die U, om het even turn welke der drie Akademien des Lands , in eenen edelen wedftrijd, met elkanderen meten wilt. O! hoe zult Gij Uwer Leermeesteren moed en vreugde verhoogen , wanneer Gij hen in de ge- wenschte gelegenhcid ftelt , om U die eeretee- kenen toerewijzen en uitcereiken , in naam des Konings! Hoe fchoon zullen die laurieren priJT ken, op Uwe jeugdige fchedels ! En welke ze- kere waarborgen zullen ze U zijn , voor hoo- geren rang en aanzienlijker ambten , in Kerk en Staac { Kan er nog iets tot aanmoedigrng verlangd worden? Neen, voorzeker! van dez'j zijde zijn alle onge wenfchen meer dan voldaan. Doch andere zorgen drukken mogelijk den geest neder: andere behoeften beletten moge- lijk, van zoo vele hulpmiddelen gebruik te maken , en te dingen naar die eerekroonen ? Geen nood 1 's Konings milddadigheid heeft ook door nieuwe gunften , hierin voorzien , niet ilechts voor de beoefenaars van eene Weten- fchap , maar voor die van alien : en zijne Wijs- heid heeft er bepalingen bijgevoegd, welke, het misbruik der luiheid en inhaligheid weren- de, C 54 ) de, dcze weldaad tevens verhelfen tot eene verecrcnde belooning van waarlijk verdienftelijke Kweekelingen. Zoo worden dan de nuttige Wetenfchappen ycreerd in hare Jeerlingen. Maar zij worden het, bij deze nieuwe inrigting, niet minder in hare Onderwijzers, Immers, gelijk ik, in de vierde plaats, U wilde doen opmerken, deze Wetgeeft, ook aan dezen, nieuwe aanmoediging en beloning. De Vorsc verlangt van ons , die Hij tot het ondenvijs der akademifche Jeugd roept, nieu- we werkzaamheid en'gezetten ijver. Maar voor wien is die oproeping aangenamer , dan voor ons , die leven in den arbeid der letteren ? Van wien hooren wij ze liever, dan van eenen Ko- uing, die zelf het weergalooze voorbeeld van werkzaamheid aan zijne dienaren geeft? Voor wien is zij belangrijker , dan voor de akademi- fche Jeugd, die, door ons voorbeeld zoo wel, als door onze lesfen, behoort gevormd te wor- den? Werd ooit het vuur van iemands ijver ver- doofd, door nalatigheid en onverfchilligheid van C 55 ) van kwalijk beraden jongelingen , of, laat mij liever zeggen, door de ongunst dertijden, nim- nier is hetzelve , (cere zij Uwe moedige vol- barding!) bij iemand van U, mijne waardige Ambtgenooten ! in'tgebluscht : en , van nu voort- aan, zal bet in nieuwen gloed ontvonken, daar wij onze gehoorplaatfen , bij elke onzer lesfen, zullen bezocht vinden van eene leer grage Jongelingfchap. Wqrd, gcdurende de rampvolle jaren, die wij beleefden , onze huislijke flilte te dikwerf geftoord, door bet gezelfchap van woelige oor- logsknapen, hec woord des Konings verzekerc ons voortaan onze rust, zonder den last van onze fcbouderen overteladen op dien van onze Sradgcnooten. Door de knevelarij van een roofzuchtig be- wind , werd bet eereloon , ons voorheen onge- zocht aangeboden, ]aaghartig beknibbeld, en trouweloos ingekort: terwijl bet ellendig over- fchot, traaglijk betaald, als eene ongehoudene gift , ons werd aangerckend. Thans toont de Herfteller onzer Hoogefchool , boe heilig Hem de verkregen regten zijner onderdanen zijn, en hoe hoog Hi] den dienst waardeert van Man- nen f ncn, die htinne beste krachten en een goed dcel h miner bczittingen , toewijdcn aan de ver- Jichting en befchaving van het aankomende Ge- flacht. Ons opnemende in den rang van 's Lands Ambtenaren, ftelt Hij bctrekkingen vast, even vereerend voor onze perfonen , als vocgende . aan cnzen Post. Wei verre van gedane dienften te vergeten, en oudere dicnaren te verilooten, ten gevalle van jongcren , doet ons de Koning zien , in het voorbeeld van onze grijze Ambtgenoo- ten , wat wij e"ens van zijne zorgen te wachten liebbcn , wanneer het der GoddeJijke Voorzie- nigheid behaagt , onzen levensdraad te rekken in de getrouwe behartiging van ons ambt. Be- rciken wij dan 6enmaal de jaren, wcJke den zvvakken Sterveling, in zijnen nianlijken tred, vertragen of doen ftilftaan, dan zullcn wij niet voortgezweept worden naar het graf , of ge- noodzaakt ons zelven te overleven. . Neen! met onze krachten te rade gaande , zullcn wij , werkende of rustende, in jeugdige Opvolgers, onze Helpers of Plaatsvervangers zien , die aan ons de fchatting van eerbied betalen, welke onze eerwaardige Grijsaards thans van ons ont- vangcn.. . Beliefc het den alwijzen Befchikker over C 57 ) over Icven en dood , ons , vroeger of later, op- teroepen van Ecbtgenooten of onverzorgde Kin- deren , onze laatfte dagen zullen niet verontrusc worden, door dc angftige klagt onzer lievelin- gen: ,, wie zal voor ons zorgen? wat zal ons op aarde ovcrblijven ?" Zij zullen , met ons , ihat maken , op de toezegging van onzen goed- doenden Koning, en, in zijne zorg, de zorg erkcnnen van de opperile Goedheid zelve. Hct geen ik gezegd hcb , fchoon onvoldoen- de voor bet belang des onderwerps, zal even- wel , hoop ik , genocgzaam zijn , om U te doen gcvoelen, hoe weldadig de nieuwe wetten en inrigtingen zijn, voor hen Akademisch onder- wijs , daar ze , en > aan de Maatfchappij , eenen nieuwen waarborg geven, voor haren bloei en welvaart; en, aan de jongelingfchap , nieuwe hulpmiddelon tot hare Letteroefeningen ; en, aan de leergierige Kweekelingen der Hooge- fcholen, nieuwe eer en voordeelen; en, aan hunnc Onderwijzers, nieuwe aanmoediging en belooning. Dank zij dan den Vader des Vaderlands ge- zegd , die aan onze Hoogefchool een nieuw le- ven vcn gecft! Dat Gclderland zich verblijde, over de herleving van Harderwijk; dat Vriesland verheugd zij , over de wedcroprigting van Fra- ncker; grooter weldaad, aan Ucrechts Land en Scad bewezen , verpligten ons , toe levendiger dankerkentenis. Dat Leijden en Groningen, in den tijd der onderdrukking boven ons verhe- ven, dezen Feestdag met ons vieren, Utrecht, , -Utrecht alleen, kan op dezen dag juichen: naast God zijn wij alles aan Koning Willem den I. verpligt!" O! dat Zijn hart zich, bi) de bewustheid van deze weldaad, verheugel dat Zijn oog er de fchoonfte vruchten van zie! dat Zijne hand het herftelling - werk vol- tooije! Dan zien wij dit gedeelte van het Staatsgebouw in een welgeordend verband ge- bragt, met de Stichtingen tot het laag en mid- delbaar onderwijs, tot de geneeskundige ver- zorging, tot de burgerlijke wetten en regts- pleeging; en tot de kerkelijke orde en tucht, in onze gewesten. Ja! dan genieten ook de Zuidelijke Afdeelingen van zijn Rijk de wel- daad van nieuwe inrigtingen, gewijzigd naar hare bijzondere behoeften en belangen ! Zoo zal ons Nageflacht nieuwe zegeningen kun- ( 59 > kunncn genieten, welkc wij van onze Voor- vaderen met geerfd hebben. Hnnne nage- dachtenis te vereeren , blijve onze heilige pligt ; want zij hebben, voor Tijdgenooten en Nako- melingen , grondflagen gelegd , op welken wij bou wen. Zij hebben gefticht, wac wij uit- breiden en opfieren. Utrechts aloude Burger- vadcrs hebben fchatten te koste gelegd aan eene Akademie, welke het pronkftuk harer Stad was. De Hoogfte Magten van dit Gewesc hebben haar luister en gezag bijgezet. Maar, om eene Hoogefchool in (land te houden, die haren rang, onder die van Europa, zoude kunnen handhaven, daartoe werd meer ver- eischt, dan ^ene Stad konde opleveren. Laac ons het met ontveinzen! Om inrigtingen, als de tegenwoordige , met vrucht daarteftellen , om ^enheid van doel en middelen in het hooger Ondcrwijs te bevorderen, om Akademien en Kweekfcholen aan elkanderen te verbinden, 4aartoe was ^en Oppergezag over geheel Ne- derland noodig: en, om dat zoo te doen, als liet heden gefchiedt, daartoe was een Vorst noodig, als de onze is. Het C 60 ) Het is aan die t Koninglijk welbehagen , dat wij her geluk te danken hebben, van onze Akademie gcfteld te zien , onder het toevoor- zicht van een edel Vijfmanfchap , in welks vergadering veel omvattende wetenfchap, diepe menfchenkennis en ware levenswijsheid zich vereenigen , met zorgvuldige voorzichtigheid , geoefende ervaring en hartelijke zucbt voor de Wetcnfchappen en hare Beoefenaars. Ontvangt dan , edcle , grootachtbare Hcercn ! nit mijnen mond, deze hulde,'aan Uwe verdienften toe- gekend door onzer aller hart! Gij hcbt Uwe waardighcid aanvaard , op eene wijze, te aan- inoedigend en verpligtend voor de Onderwij- zers en Leerlingen, om te tvvijfelcn aan Uwe Vaderlijke zorg, voor alle onze belangen. Gij hcbt ons die toegezegd : wij maken er ilaat op. DC pligten, ons opgelegd, hebben wij, bijpleg- tige belofte. of eedzweering, op ons genomen. Ik behoef dus niet andermaal te zeggen: wij 5^ -zullen ze vervullen." Liever zeg ik: wij ; zullen ze vervullen, met Gods hulp." Be- kleed met 'sKonings vercrouwen, kunt Gij veel goeds voor deze Akademie doen , en veel kwaads van haar weeren. Of, wanneer Gij nice in in ftant zijt* onze wenfchen te bevfedigen, dan wilt Gij gaarne de tolkcn onzef verlangens wor- den bij Zijne Majefleit. Op Uwe goedkeuring ilellen vvij hoogen prijs : in het verdienen van dezelve , hopen wij onze Jongelingfchap voorte- gaan. Ik zoude haar U aanbevelen, zoo zij nicr 4 met ons, U ware aanbevolen, door den Koning zelven. Wat fchiet mij dan over, bij deze plegtige gelegenheid, dan U danktezeggcn voor de luisterrijke wijze, op welke Gij onze Hoogefchool heden inhuldigt? Wat meer, dan Uwen hoogachtbaren Voorzitter te betuigen de ei kentenis van ons geroerd hart , voor de , ons en onzef kweekelingen zoo vereerende en bemoedigende aanfpraak, welke wij zoo even uit zijncn wijzcn mond mogten hooren? Ver- vult de Alzcgenaar onzen wensch, dan wor- den Uwe aanzienlijke Perfonen en Geflachten mild gezegend; dan Haan Uwe eer-gelloelten vast; dan vjrheugt Gij U nog lang, in den bloei der Hoogefchool , onder Uwe verzorging gcfteld. In de rij der edelmoedige Verzorgers onzer Akademie, plaatst de Koni'uklijke wet ook den cerftcn Magistraatsperibou van Utrecht, dien het het ons leed doet, wegens ligchaams ongefteld* heid , thans nice in deze Vergadering te mogcii begroeten. Door de gezegde bepalingen der wet heeft Zijne Majefteit verhoed, dat alle on- ze betrekking worde afgcfneden op eene Regee- ring van Stad en Land, wclke zoo wel gezind is voor de Hoogefchool , en aaft welke de mees- ten onzer, bij hnnne eerfte aanftelling , hunne getrouwe gehechtheid hebben betuigd. Nooic zal uit ons geheugen worden gewischc , wat wij , aan onze voormalige Verzorgers, deHandhavers onzer belangen, verfchuldigd zijn. De akade- mifche Jeugd zal , op heden , eene nieuwe proe- ve ontvangen van het deel , dat Utrechts Re- geering neemt in de feest- vreugde van dozen dag. Hetgeen Gijlieden , edele achtbare Hee- ren ! aan onze Kweekelingen doet , dat doet Gij aan ons. Gaat voort , naar de betrekking , wel- ke ons nog op U overblijft , ons en hun , en alzoo de Akademie , het erfdccl Uwer Vaderen , te begunftigen ! Wij zullen wederzijds de welvaart en den roem van Uwe Stad trachten te onder- houden. God zegene Haar, en doe U een fiieuvv tijdperk van haren voorfpoed bcvordercn en belcven! Wijd- Wijdberomde Mannen ! zeer geachte Ambt* genooten in de bediening van het Hoogleeraar- ambc aan deze Akademie ! U vvcnsch ik , gelijk mij zelven, geluk, met de heugelijke gebeur- tenis van dezen dag. Hoe vele bedroevende en vreesverwekkende dagen heb ik beleefd, met U, die, voor de bevrijding van Nederland, nevens mij , in het gareel geflagen waarc ! Doch , nu zij ons vergoed worden, door eenen dag als dozen, beklagen wij er ons niec meer over; maar danken God, dat Hij ons e'en hart en * ne ziel gegeven heeft, om onze postcn niet :e verlaten , maar de handen in een te flaan ; om te bewaren , wat nog niet verloren was ; en om te herkrijgen , wat ons en onzen Kweekelingen was ontroofd. Wij deelen, als Broeders, in elkanders vreugde. Wij verheugen ons, dat ook zwakken en grijzen den ftorm, met ons, verduurd hebben , en nu de weldaden van eenen effen heniel, met ons genieten. Dat Zij riog r 7,00 lang hec leven him en den hunnen eene wel- daad zijn kan, ons vereeren, met hun bijzijn, raad en hulpe! Ons genoegen wordc vergroot, door de aanwinst van U , nieuvve Ambtgcnoo- cen! vveflve, of, reeds elders, in het onderwijs der C 6 4 ) der Jeugd^ U roemrijk hebt gekweteti, of, door andere werkzaamheden , den bloei dcr We- tenfchappen hebc bevorclerd. Wij zien , met verlangen, de dagen tc geinoet, op welke Gij Uwe gcwigtige Posten , door plegtige Redevoe- ringen, zult aanvaarden. God 'geleide U, met Uwe dierbare betrekkingcn , herwaards, en doe Uwe verheffing aan doze Iloogefcbool die- Hen, tot vermeerdering van het nut en gcnoe- gen Uwes levens , en tot vorming van vele jon- ge liedcn , ten dienlle van het Vaderland en de Kerk ! Hij verbinde ouderen en jongeren in den dienst der Wetenfcbappen , door' den band des Vredcs en der Vriendfchap ! Voor U alien , waardfteAmbtgenootcn! levere deherflelde Aka- demie nieuwe eer en vermeerderde genoegens op! Leeft, gelijk in Uwe Kinderen, zoo ook in de Jongelingcn en Mannen , welke Gij ge- kweekt hebt, voor de burgerlijke Maatfchappij en voor de Gemeente van onzen Heer Jeztis Christus ! Ja! dierbare Jongelingfchap ! wanneer Gij U aan de Akademie laat vormen , tot wijsl^eid en deugd, en, na deze oefcnplaats vaarwel gc- zcgd te hcbben, beilendig voortgaat op den ee:i- C 65 ) enmaal welgekozen weg, dan leven wij in U , dan leven wij , ook na onzen dood. Zoudc Gij ons dan niet lief en waard zijn, en, in on- ze fchatting, naast onze eigene Zonen ftaan? Wanneer de Koning, die ook Vader is, wan- neer Uwe eigene Vaders, Moeders of Verzor- gers U aan ons aanbevelen , zoudc Gij U dan ook niet aan ons toevertrouwen , als aan Uwe tweede Vaders? Zijne zorgvuldigheid ftelt U met ons, onder het oppertoezigt van edelmoe- dige Verzorgers, die, gelijk him grijze Voor- zitter ons meldde , ook zelven aan deze Akade- mie zich lieten vormen 9 en daardoor zoo veel te gefchikter zijn, om de weldadige bedoelingen van Zijne Majefteit met haar uittevoeren. Laac hunne vermaning en raad , heden U zoo hartelijk toegediend, U immer welgevallig zijn! Gij hebt mij , in de betrekking , in welke ik tot U alien ila, geeerd , ook in den tijd, welke mij- nen post van alle zijne achtbaarheid beroofde, en mij luttel goeds voor U te bewerken ver- gunde. Nu ztilt Gij te meet U beijveren , om mijn genoegen , dat is , het genoegen van allc Uwe Leermeesters, dat is, Uw eigen geluk, te bevorderen , door de naarftigheid in lettcroe- E fe- feningen en door de reinheid van zeden. Zoo zal het einde van dezen dag toonen , dat Gij eere en weldaden waardiglijk weet tegenietcn, en dac *S'Konings gunften , de zorg onzer Beftuurderen , en het oriderwijs Uwer Leermeesteren , aan U wel befteed zijn. Zoo kroone U *s Kernels goedkeuring en zegen! Zoo bckleede menig een van U eenmaal die eergeftoelten f en menig cen vervatige onze plaats ! Althans, elk Uwer zij de zekere hope des volgenden geflaehts ! Weest Gij er getuigen van , veelgeeerde Toe- hoorders van alien rang, die die Feest mede helpt vieren ! Weest er getuigen van y zoo ve- len Gij, onder onze Jongelingfchap , de voor- werpen telt van Uwe liefdezorg! Helpt den bloei dezer Akademie bevorderen , Gij alien , die daartoe het verinogen hebt! Maakt de Va- derlandfche inrigtingen van hooger of lager on- dervvijs, van nu voortaan, niet te fchande, door Uwe Kinderen te zenden , waar ze hunne moedertaal verleeren, en zich aan vreemde ze- den gewennen ! Geniet , elk in Uwe betrekkin- gen en nuttige werkzaamheden , 's Heeren zc- gen , met het kroost , dat Hij U ter vorming toebetromvde! En En Gij , eenige 9 eeuwige ~bron van alien ze- gen ! Begecf ons niet ! Verlaat ons niet ! Neem onze Hoogefchool , hare Verzorgers , Leeraars en Kweekelingen , en die der andere Geftichten , onder Uwe befcherming ! Onderwijs en bcihmr alien, door Uwen H. Geest! Laat het plegtig werk van dezcn dag, door Uwe verbeurde gunst tot hiertoe gelukkig volbragt, beftendfg 4 bekroond worden , met Uwe goedkeuring ! Hei- lig onze Feest-vrolijkheid, opdat^onze vreug- debedrijven nimmer oorzaak zijn van beklag en naberouw ! Vergeld onzen Koning het goede werk , waarmede Hij ons verheugd heeft , door Uwen cjierbaarflen zegen ! Vervtil de wenfchen , over deze Vergadering uitgcfproken ! Verhoor de gebeden, ook gister plegtig tot U opgezon- den! Vergeef onze misdaden en tekortkomin- gen! En, gelijk Gij met onze Voorvaderen waart, wees ook zoo met ons en ons nage- (lacht ! Het zij zoo ! Ja ! het zij zoo ! E 2 AANSPRAAK D E R STUDENTEN AAN DE C U R A T O R E N D E R UTRECHTSCHE HOOGESCHOOL, BIJ MONDE VAN DEN OUDSTEN STUDENT BARTHOLD REINIER DE GEER. Weledele, grootachtbare Heeren! belangrijk het voor ons is, onze Hooge- fchool in hare regten te zien herfteld en beves- tigd, zoo aangenaam is ons de wijze befchikking van onzen Koning, waardoor het Zijne Maje- fteid behaagd heefc, het opzigt over dezelve aanMannen toetevertrouwen 9 die, zoo wel door hun verftand, als door eene rijpe ondervinding, zoo ( 70 ) zoo wcl door kunde, als braafheid, zich dezeft pose hebbcn waardig gemaakt. Het is hierom , dat wij hen onze bclangen vertrouw'end aanbe- velen, in de zekere verwachting, dat zij alles, wac aan de welvaart onzer Akademie bevorderlijk is,. Dpregt zullen behartigen. Het is hierom, mijiie Heerenf dat wij Ul. op dit oogenblik, u it naam onzer Mede - fludenten , van onzen eer- bied en onze hoogachting willen verzekeren. Bij elke gelegenheid hopen wij UL door ons gedrag te toonen, dat wij Uwe pogingen tot ons welzijn wenfchen behulpzaam te zijn, en alles in acht te nemen , wat de orde en zede- lijkheid aan onze Hoogefchool kan doen Hand houden. Zoo mogen Uwe werkzaamheden met den besten uitflag bekroond worden , en Gijl, Uwe nieuwe loopbaan met genoegen voort- zetcen ! AAN- AANSPRAAK PER STUDENTEN A A N D E PROFESSQREN D E R UTRECHTSCHE HOOGESCHOQL, BIJ DEZELFDE GELEGENHEID, BIJ MONDE VAN DENZELFDEN. Hooggeieerde Heeren, Profes- foren dezer Hoogefchool! dag van heden is voor elken Utrechtenaar zoo belangrijk en gedenkwaardig , dat dezelve fteeds, in de Jaarboeken van onze Stad , vermaard zal blijven. Wijzien, op denzelven, onzeHoo- gefchool, door het wijs befhiur der Goddelijke Voorzienigheid > uit hare vernedering herrezen , jf ver- C 7= ) vernieuwd, bevestigd en uitgebreid. Zoo blij- de dcze gebeurtenis voor elkcn onzer is, zoo aangenaam moet dezelve aan onze Hoogleeraars zijn. Wij hebben het daarom onzen pligt ge- acht, hen, uit naam onzer Mede-fludenten, daarmede van harte geluk te wenfchen , en hen zoo een vernieuwd bewijs van onze hoogachting te geven. En hoe gaarnc vervullen wij dezen taak, daar wij tot Mannen fpreken, die niet flecl)ts door hunne kundighedcn zich verdienfte- lijk gemaakt, maar ook door eene beproefde ondervinding gctoond hebben, hoe zeer Zijonze belangen behartigen. Wij gcdenken , hoe, in den tijd onzer overheerfching, de wijze inrigtingen onzer Voorvaderen, door de bedachtzaamheid en den onvermoeiden ijver onzer Leeraars , zijn in (land gehouden, en hoe de eer van onze Hoo- gefchool door hen is gehandhaafH. Wij geden- ken, hoe zij fleeds , doorhunonder^ijs, getracht hebben , ons tot nuttige leden der Maatfchappij te vormen. Maar bovenal gedenken wij, hoe zij fleeds voor onze zeden hebben gewaakt, en, zoo wel door hun voorbeeld, als door hunne lesfen en raadgevingen , ons tot dcugd en braaf- heid hebben aangefpoord. Bij- C 73 ) Bijzonder hebt Gij U verdienftelijk gemaakt, die nu reeds vier jarcn den post van Rector de- zer Hoogefchool zoo getrouw hebt waargeno* men. Menigvuldig waren de bezigheden , aan denzelven verbonden ; maar Gij hebt . dezelve , met eenen voorbeeldelozen ijver, vervuld. Vele; \vare.n de moGijelijkheden, welke uit denzelven voorrfproten ; maar Gij hebt die alle, zoo wel door voorzichtigheid en beleid, als door ge-; duld en ftandvastigheid , overwonnen. En, ten alien tijdc, hebt Gij ons getoond, hoe na ons belang U aan het harte lag. Getuige hiervan elke gelcgenheid, waarin Gij ons hebt raadge- geven en geholpen. Getuige hiervan inzonder- heid de welmeenende taal, waardoor Gij ons hebt vermaand en 'aangemoedigd, toen wij ge- reed flonden , om , ten dienfle des Vaderlands , onze haardfteden te verlaten. Getuige eindclijk de hartelijke welkomstgroet , welke Gij ons, nog voor weinige weken, bij onze terugkomsc hebt gegeven. Wij wenfchen niets meer, dan, voor deze zorg en liefde, door U aan ons be- toond , beflendig U onze dankbaarheid te bewijzen. Wij wenfchcn niets meer, dan, door ons gedrag, aan onze Hoogleeraars te toonen, dac C 74 ) dat wij hiinne wcldaden niet onwaardig zijn. Veel mogen wij , bij de gunftiger omftandighe- den, welke wij thans beleven, van hen alien verwachten ; maar veel verwachten Zij ook van ons, en wij hopen aan deze hunne verwachting te beantwoorden. En , worden onze dierbaarfte wenfchen vervuld, zoo mogen alle htinne werk- zaamheden voorfpoedig gemaakt worden , en ^j, met hunne huisgezinnen , Gods dierbaarfte zegeningen, in de ruimfte mate, ondervinden ! V DICHT-STUKKEN. H E T JUICHEND NEDERLAND; TER GELEGENHEID DER NIEUWE VERORDENING VOOR HET HOOGER ON- DERWIJS, EN DE AANSTELLING VAN CURATOREN EN PROFESSOREN OP 's LANDS UNIVERSITE1TEN EN ATHENECN. H _oe menig eel vernuft verfiert thans de eerekroon , Als hulde aan elks verdienst', door onzen Vorst , geicbonken!- -Het gouden lauwerloof verhoogt haar* waarde en fchoon : Lang moet zij , onbezwalkt , op aller fchedel pronken ! Geluk met znlk cen* keus , mijn dierbaar Vaderland ! Zoo zegepraalt de kunde en 't fcherp gezond verftand. Geen fektengeest kon hier des Konings gunst bepalen, Elk kerkgenootfchap deelt in PALLAS inilde ftralen : CALVJJN en LUTHER gaan, met MENNO, op haar fpoor, Nu onze Jong'lingfchap , in eedlen ijver, voor. Geleerdheid zal , tot eer van Nerland, welig bloeijen; Haar rijke teelt in tal van fchoone telgen groeijen. Zoo worde alom , ook hier, voor beter nageflacht , Verlichting 3 aller wensch ? voorzigtig aangcbragt ! L U B L I N K. BIj DEN MAALTIJD, TER GELEGENHEID VAN HET INW0-DING-"FEEST D E R AKADEMIE TE UTRECHT. JL)eez' Hooge School, vernield door 's Korfikaans geweld, Maar fchooner dan weleer door WILLEM'S deugd herfteld , al, met een' luifler, als geen* vroegere eeuwen zagen , Den roem van echte, van Bataaffche kunde, fchragen. Wie juicht, in Utrechts vest, met met een' dankb'ren traan Die wijding-feest , de keen van zoo veel grootheid, aan? Wie voelt , die in't verfchiet de fchoonfte vrucht ziet bloeijen , Het Nederlandfche hart niet voor Oranje gloeijen? Gij alien , die , met mij , geleerdheid mint en fchat , En , diep bewogen , f t heil van dezen dag bevat , Drinkt vrolijk dezen kelk , ter eed'le dankbetooning j En juieht, met mij, tot God, en zegent onzen Koning! Pv. F E I T H. BIJ B IJ D E HERSTELLING D E a HOOGESCH TE UTRECHT. H , grijze Stad! het achtbaar hoofd omlioog! Uw' ketens zijn vergrnisd. Het dwangjuk ligt aan ftukken, De looden hand, die zwaar eh vreeslijk op U wdog, 2a1 uu^geen* paarlen meer aan Pallas kroon ontrukken. Die Pallas rijst en praalt in fchooner licht ; Zij fchwdt den fpeer, en trapt op losgefcheurde bahden: Een Kernel -glans omftraalt het Godlijk aangezigt, En doet, zelfs \ koudfte hart, in eedle geestdrift branden, Een Monfter zag het vuur, zoo lang gevoed, Met zoo veel zorg gekweekt in deez' gewijde koren , Zijn adem doofde'tuit; maar 't blaakt in heller gloed, By vryheids levenslucht , zoo heerlyk als te voreu. Naanw Naauw ging in 't Land de kreet der Vrijheid op , Of 't fpreidde van rondsom reeds fchitterende vonken. Nu rijst uw Tempel-burg , en heft zijn' kruin in top, En zal (*c is Nasfau's wil) zoo fchoon, als eenijds, pronken. De Rijn , die roemloos thans uw Vest omvloeit , Ziet , vrolijk , d* Offerwijn weer op het altaar plengen. 't Is , of hi) minder traag , deez' dag , naar Leyden fpoeit , En gaarne uw* Zuster'-groet aan d* oud're telg wil brengen. Jnich dan , o grijze Stad ! juich Jong'lingfchap 1 .Omflinger 't jeugdig hoofd , met 's Krijgsmans cerlaurieren; Vlecht ze in het palmenloof , bij vrolijk handgeklap , En laat deez* blijden dag , een dubb'le krans U fieren ! En, zijn die lauw'ren niet met bloed bemorst , Wij dankeu 't gunftig lot, dat U den ftrijd befpaarde , Dat , hoe ook 't moedig hart naar glorie heeft gedorst, U, voor het Vaderland , in fliller kring bewaarde. Wat ook Bedilzucht fmaal', uw doel was fchoon. En, trekt de wolk wer zaain, die zoo veel zorgen baarde, Nu kent Ge 'c fpoor der eer. Nog blinkt der Helden kroon : En 't Vaandel is nog daa'r , vvaarom Uw moed U fchaarde. Brcngt Brengt d* eigen' Geest bij ftiller bezighegn ! Ook in dat moeilijk werk is roem en eer te halen. Getuige d'ed'le rij , die hier U v66r zal tren ! Ziet, hoe der Mufen krans op 't achtbaar hoofd kan pralenl . Die eerkroon zij uw doel , bij elken ftap J *t Vernufc ontgloeie Uw 1 borst ! Uw' Leidsvrouw zij de Redcn ! Natiuir uw groote School, voor ied're Wetenfchap! Vooral , ftaac naar den roera van onbevlekte zeden ! Dan bloeit ge , in nieuwe jetigd, o grijze Stad ! Dan zult gij van deez' dag nog fchoone vruchten pltikken. Daar Vorst en Vaderland den krans van lauwerblad , Met roem behaald > op 't hoofd der Stichtfche Pallas , drukken. A. DIERSEN, Wed. MOLL. BIJ B IJ D E 1 HERSTELLING VAN UTRECHT'S HOOGE SCHOOL. erheugt , verheugt u , 6 Bataven ! De nacht der rampen is voorbij ! Schudt af den fmaad van bange flavefl, En fpot met dwang en tiramiij ! Gij zaagt uw* dapp're legerfcharen Den wreeden Korfikaan vervaren , Die fcbrik in \ hart der volken joeg, Geen regt erkende en, in zijn' woede, De menschheid , met eene ijz'ren roede y Meedoogenloos in 't aanzigt floeg i Getuigd het , onderdrukte volken ! Getuigd het , 6 mijn Vaderland I Gij draagt de teek'nen zijner dolken , Die woelden in uw ingewand. Geplaagd , getrapt en uitgezogen , Door ijd'le praal en fchijn bedrogen , Stoudt ge, op zijn' eisch , uvv erfdeel af! De Ganler, trouwloo5 in zijne eeden , Verachtte uw' deugd en oude zeden, En roofde , wat uw vlijc u gaf. C 83 5 De rol der eeiiwen zal Van zijn bedrog, geweld en moord* Aan \ nageflacht een' beul verklagen , Die gruw'len pleegde, nooic gehoord* Zij zal voortadn geen' Cefar noemen , Oni heerschzucht en geweld te doemen , Schoon hij de halve wereld won $ Zij vraagt , bij Alva en Granvelle , 3N T aar grooter monfter van de helle , En 't menschdom noerat Napoldon ! Be fchrik verzelde aloiti zijn' fcbreden ; . Het misdrijf heerschte in zijn gebied , 2ijn arm vernielde vaste fteden , En fpaarde 't heilig outer niet. Zijn heerschzucht, die zich nooit verzaade,, Die de aarde in bloed en tranen ba^tdde , Vervoerde hem tot razernij ; Hij poogde 't menschdom uit te roeijen 9 Of alien aan zijn' mjtgt te boeijen , En vormde een' wereldmonarchij | Volleerd in huich'larij en lagen, En trouweloos in elk verbortd , Wist hij zijn' zetel lang te fchragen , Op bloedfchuld en bedrog gegrond^ Geen' wet of waarheid was hern heilig, Geene onfchuld voor zijn* moedvvil veilig, Hij dreef met deugd en eer den fpfot ; Hij waande, de Almagt te evenaren j En dreigde met zijne adelaren , Te fiijgen naar den trooa van God I F 2 Ver- Vertrouwende op geluk en krachten , Schreef hij Natuiir zijn' wetten voor, En boorde , met zijn' legermagten , Hare ontoegankb're rotfen door* Der Alpen top zag zijn' kohorten , Italic! op u nederflorten , En daverde bij uwen val , Toen de Amo vlugtte , in fneller ftroomen, Voor 't bloed,.dat, aan haar' vruchtb're zoomen , Bij beken vloot , van berg en dal ! 6 Yz'ren kroon , zoo duur bevochten , Verfchriklijk beeld van zijne mage 1 Gij eischtet nieuwe legertogten, AIs in der middeleeuwen nacht. Och ! hadt gij , bij zijn zegevieren , In fchijn -van 't eerloos hoofd te fiercn^ De herfenpan hem ingedrukt ! Nooic waar* hij rot een' God verheven , Gebiedende over dood en leven , Bij volkeren , in 't ftof gebukt ! Maar de uitkomst zijner gruweldaden Hing van den wil der Almagt af, Zij baant den booswicht de eigen paden,.. Die leiden tot verderf en ftraf. Gevoerd liaar Ruslands barre dreven, Om daar voor hare wraak te beven', Bij vuur en ijs en kongersnood, Verloor hij heir en adelaren , Omringd door zwermen van Tartaren , Getrouvve knechten van den dood J 6 God! ( 85 ) o God ! wie ziet uw alvermogen , En knielc niec , vol van eerbied , nee'r ! Zijn val moest Nasfau's telg verhoogen , En Neerland zag Oranje wee"r ! Zoo wijkt , na ftorm en onwee'rsvlagen , De nevelvorst der winterdagen, Wanneer de zon treedt op haar' baan ; Zij rijst , getooid met gouden ftralen , En 'c koor der blijde nachtegalen VangE , t>ij haar* komst 9 een* lofzang aan ! Juicht , juicht dan , breeders , feestgenooten ! Juich Utrecht I na den bangften nachc ! Minerva's tempel is ontfloten, En 'c heilig offer aangebragt ! Ik zie van vreugd de wanden beven , De fchimmen- uwer vad'rcn zweven , In wierook, bij den Offeraar ; Zij fpellen , in verrnkte tponen , I>en roem aan hunn* gewijde zoneii , En zegenen fa prie.fterfchaar, De waarheid heeft haar' toorts ontftoken , Haar glans verheft uw tempelkoor, Zij heefc zicli op den nacht gewroken , En breekt met nietiwen luister door ; Zij zal, daar wij haar licht aanfchouvven ,. Voor u hare achtb're rol ontvouwen , Geen dwing'land fchenrt die nit haar* hand J Dat cnderpand, den mensch gegeven, Herinnert hem een eed'ler leven, Zyne afkomsc en zijn Va4erland, Trl- Triomf! de mensch herneemt zijn' waarde, Den rang, dien hem de Schepper gaf( Jlij is nice meer een flaaf der aarde , En ftaat zijn' adel Dimmer af! Geweld en list moog hem vervaren , De tijd kan nooit zijn regt verjaren , 't Is al vergank'lijk , wijd en zijd : De beek, die aan zijn' voecen kronkelt, *(; Geftarnt , dat aan den hemel fonkelt , hij is fcoven grens en tijd J Beflemd, om rust'loos voort te flreven , Trapc hij den flagboom voor zich ner, En ijlt naar afgelegen dreven , En vindt een* vroeger \vereld weer ! Op Tschimborasfo s top te dwalen , In 7 s aardiijks afgrond ne^r te dalen , Te zwerven op den oceaan , Is fpcl , voor zijn geducht vermogenj INatuiir beloont zijn roek'loos ppgen , En brengt hem hare fchatting aan ! Zijn geest fnelt vlugger, dan de winden, En rent door 't meteloos heelal, En tracht den naam van Hem te vinden , Die eeuwig was en wezen zal ! Die, v66r hem, op den aardbol traden , Geborgen , als de najaarsbladen , Verrijzen nit der eeuwen nacht; Het zij zij Vorfien zijn, of flaven , Hij roept hen uit verholen graven , En rigt de deugd van *t voorgeflacht. Mnar C 87 ) Maar hoor hem ziel en zinnen boeijen , Bij fnarenfpel . en vreugdgefchal, Voor 't fpeeltuig in zijn' handen gloeijen, Zijn lied bruist , als een watecval ! Zie, zie hem, met bezielde- ving'ren-, Den blikfem van Gods almagt fling'ren , Al's hij met tint en vervven fpeelt; Kniel neder , waar zijn beitel toovert , De koude fleen uw hart verovert , En gij verliefc op ? t marm'ren beeld ! Waar heen , waar heen? verrukte zanger! Bedwing de weelde van uw lied ; De toekomst gaat van wond'ren zwanger , Bezing die blijde toekomst niet ! De dageraad is aangebroken . De menschheid en haar regt gewroken, De vrije kunst vindt brood en eer ! Verhef u , koor der Zanggodinnen ! De wijsheid leidt haar zonen binnen , En Utrecht jviicht en wenscht niet meer! A. SIMONS. AAN AAN PEN KONING, B IJ D B 1 N W IJ D I N G > HER UTRECHTSCHE HO GES C H 00 L. il , Koning ! heil zij U, wien wij als Vader eeren, Wien van het kinderhart dit volk de hulde wijdt ! Blljf lang, in *s Hoogften gunst, 't verloste Volk regeeren, Dat Gij ten Vader zijt ! Waar Cij nw volk regeert, daar rinkelt boei nocli keten , Daar rijst geen mutsaardvlam , met menfchenmerg gevoed: Wij eeren onzen God , naar de infpraak van 't geweten ; En 't kost geeu Christentloed. "VVaar Gij nw volk regeert , regeren Orde en Wetten , De weegfchaal van het Regt weegt niet, dan 't regt alleen. Geen itoute kan den voet op 't armen nek er zetten, Of hem op \ harte treen. aar C 8p ) Waar Gij uw volk regeert , daat vinden veege kranken Alom een' hand gereed , die 't wank'lend leven redt : Voor leniging van fmart zal daar de lijder danken In *t uiterst fmeekgebed. Waar Gij uw volk regeert, daar fir e eft , met reuzenfiappen, De Geest, dien God ons gaf, deeds voorwaards op het fpoor, Dat tot de waarheid leidt , en 't licht der Wetenfchappen Dringt tot de ftulpen door. Waar Gij nw volk regeert , daar zullen kunften bloeijen , En akkar, weide en hei, rivier en oceaan, *t Brengt al zijn' rijkdom op , en 's aardrijks fchatten vloeijen , Van Oost en West, ons aan. Heil, Koning! heilzijU! UwKroon, met glans omgeven, * Drnkk' nooit uw achtbaar hoofd met pijnelijke last ! Hij, die ten troon U riep, wat wank'len moge en beyen, Zette Uwen zetel vast ! Uw' teedere Echtvriendin (zoo mogen wij Haar noemen : Ze is Moeder en Ze is Vronw, zoo als flechts enk'len zijn ; Geen WILLIAM kon meer op Zijn' MARIA roemen.) Zij lang Uw oogelijn J Wat ( 90 ) Wat Vacler WILLEM was , de Vader onzer Vaderen , Zij , zoo als Gij voor ons , Uw Kroost voor 't nageflacht , Als Qij eeps , boven de aard', den troon des Lams zult naderen, Waar fchooner kroon U wacht, D. VAN DER LOO, BIJ B U D E P L E G T I G E I N W IJ D I N G D R UTRECHTSCHE HOOGESCHOOL. Jfjroeders ! welke fchoone dagen Onze brave Vad'ren zagen , Schooner dag rijst voor ons oog. Onze School , door woeste vlagen , Als het graan ter aard' geflagen , Heft met luifter 't hoofd omhoog, Leed en zorgen ziju verdwenen , Feestgejuich vervangt het weenen. Breeders! welk een fchoone dag! Nooit nog heeft het Stichts Athenen een helder licht befcherien, Als het thans aanfchouwen mag. Nacht'lijke eeuwen , lang verdreven , Drelgden Bato's erf en neven, Dreigden alle Voiken weer: Maar de Geest , den mensch gegeven , Tot een meer .dan dieren- leven , Zinkt .niet in dien nacht ter neer I Neenf C 92 ) ]Neen! de tijden der Barbarcn, Toen de menfchen tijgers waren, Neen! die tijden keeren niet. Geene ontmenschte legerfcharen , Geene horden moordenaren Wil Hi), die 't heelal gebied ! Moe' van woelen, wars van flrijden En gelouterd door het lijden, Zal het menfchelijk geflacht Zich der Wetenfchap nu wijden En in 't heug'lijk licht verblijden , Ons van boven aangebragt. Heil ons , Breeders ! onze Zonen 9 Die zich oorlogshelden toonen, Als bet Vorst en Vrijheid geldt , Zullen onze zorgen loonen, Zullen uwe fchedels kroonen , leder wordt een Letter - held. Heil ons , Breeders! nu herboren, Prijkt veel fchooner, dan te voren , Onze School, met nieuwen glans. Heil ons ! in der Wijzen koren Zal zij eens met luifler gloren, Als 't geflarnte aan 's Kernels trans, Zou- ( 93 ) Zouden we uwen lof verkleenen, Op wier graven wij nog weenen , Vaderen, zoo hoog geacht ? Neen! cje zonnen , die hier fcheneti, Waar we 't licht nog van ontleenen, Eert uw dankbaar nageflacht. ,";/' ) Neen! het kan uw' roem niet krenken, x Dat wij zoo veel heerlijks denken En aanfchouwen in 't verfchiet. 't Zijn uw 1 bronnen , die ons drenken ; Wij, wij volgen flechts uw' wenken ; 't Is uw werk; het onze niet. Hell ons, Breeders 1 tranen vloeijcn; Onze dankb're harten gloeijen Van een' nooit gevoelde vreugd. Onze Hoogefchool zal bloeijen, ' En de roem van Ne^rland groeijen, Door de bloem van Nefirlands jeugd. D. VAN DER LOO. TER TEtt GELEGENlfElD D E ft I N II U L D I G I N G VAN ANDS HO O G ES CHO O L TE UTRECHT. ijs dan , kroon van die gewest ! Kerry's in Utrecht* $ grijze vest , O Hoogefchool , zoo lang vermaard , zoo fnood vertreden! Driewerf geluk ! uw heil breekt nan. 't Hartfcheurend leed is uitgeftaan ; De toekomst lacht U toe. Vergeet nu 't wreed verleden! Vergeet den bit'tren fmaad en hoon , Toen ge uit uw' fiere gloriekroon De fchoonfte paarlen reeds, baldadig , zangt ontrukken ; Toen , door 's lands avondzon verlicht , Een wrak flechts van tiw fchoon gefticht , Ilct Zanggodinnenkoor , bedrukt , he: hoofd deed bnkken! ( P5 ) Ja, als de feniks uit zijne ascti; Gelijk APOL uit 's werelds plas, Wen hi) AUROOR' verlaat; zoo zie ik u herryzen^ Mijn vaderland! Maar in dien gloor Prijkt meest het morgenlicht , waardoor We u 't koor cjer wetenfchap uw' hulde zien bewijzeih Hernieuwing wenkt deez' eenw. De mensch Verliet de naauwbeperkte grens. Aan burger , denker , kunst en wetenfchap geteekend. Eer zij der Vad'ren kunde en vlijt ! Maar 't kleed der vroegere eeuwen flijt : De menschheid heeft op ons, als nieuw geflacht, gerekend. Mijn vaderland! gij voelt dien drang ; Ge erkent , u zelv' tot eer , den rang , Waartoe van ouds Euroop'u, grootseh , heeft uitgelezen. Dat vrij het zuiden , in den poel Der driest e domheid , wroete en woe/', Gijj met Germanje, zult 's kinds achtb're leidslien wezeti. Gij , met Germanje en AlBon , Gij kroont Euroop', als met een' zon Van lichtglans, waar de nacht zijn breedgefpreide vleug'len Weer, de eeuw ten fpijt, hardnekkig rekt: ]a , waar hij koor en altaar dekt , lielpt uw verlichtitig, fier, zijn' werkingkracht beceug'len. \ ( 96 ) Ga voort dan , met dien vnsten gang ! Hoor , hoor Europa's lofgezang ! 't Wendt , vol van teed're liefde en dank , toe u reeds de oogen, German je fmaalt met meer. 't Vereert In u den geest, die u regeert : *t Erkent het maagichapsbloed en voelt zich opgetogen. Ja, Koning! Vorst , uw' tijdkring waard ! Uw"* glorienaam roem' dankbaar de aard ! De wet, aan PALLAS koor, door uwe zorg gegeven , Zal , als de fchoonfte diamant Van uwe kroon en 't vaderland , Uw' roem , met Neerlands faam , bij volk aan volk doen leven. Verlichting flraalt van uwen troon , En fonkelt , WILLEM I in uw* kroon , Met onverdoofbaar vuur, waar nw' bevelen kliukein Bedaardheid matigt Heeds het vuur; Standvastigheid bouwt voor den duur , En meest voor 't nageflacht zal eens uw' wijsheid blinken. O Hoogefchool , thans ingewijd! Erken , wat gij v-erfchuldigt zijt Aan's Vorilen zorg,'aan de eenw, toen wer uvv rang herbloeide. Verhef u op der Vad'ren graf ! Schud , juichend , alle kluisters af, Maar ook de keten , die dcr Vad'ren keanis boeidc ! Streef ( 97 . Streef moedig op het eerfpoor vooit \ Europa, door den glans bekoord Van menig pronkfteen , die u fierc met dubb*len luiftcr , Roem' 't wijsheidslicht , dat gij verfpreidt , Uw' voortgang, uvv* gematigdheid , Waar *t nieuwe u nooit bedwelm', zoo min als 't oude u kiuifter'! En gij , wieris welbefpraakte mond ^ In d'ouden Dom , den lieil'gen ftond Van 't blijdfte feestgebnar in glorie heefc verheven ! Uw' tafll drong in de harten door ; Een ft em weerklonk door 't heilig koor : j, Wie kon zoo waard een' dag bekwamer fpreker geven?" J. DECKER 7JM MERMAN. G JI/7- MINERVA'S FEESTPREUCDE, B IJ D E VERNIEUWING EN INWIJDING V A ft UTKECHTS H O O G S C H L. Jfj_cfc aafl I Heft a'an ! Zingt , Feestgenooten! Heft aan! het hart voor vreugde ontfiotenf Minerva wordt eerc feest gevierd. Zingt Jubellied'ren, Feestgenooten! Gen' reine vreugde in ,*t hart bcflotenf Minerva's koor is grootsch verilerd. Aloude Stichtftad! in uw* niuren Vereenen, in deez* jnichende nren , De vreugde -toonen zieh alom. Wat ook geweld en list mogt raraen , Wat ook de dwitfg'land hier mogt aeraen , T i Is fees! in Utrechts lieiligdom. Ifc ( 99 > Tk wil hec licht der wijsheid dooven , Minerva van haar' kroon berooven , 9 , Onwetenheid heersch* hier in *t roud ! Wat zegt verlichting in deez' dagen ? Verlichting is *c , hec zwaard te dragen." Bus fprak de Heerschzucht op deez' grond. Maar Hi) , die , uit de hemelbogen , Op 't lot der Natien blijfc oogen , De fchaal der VolkVeu in zijn' hand , Hij fprak: Hier blijv' de wijsheid woneu Verlichting hier haar' invloed coonenl" En nu reeds juichte Nederland. Nu rees die zon , met nieuwen luifter; Nu brak zij door; het fomber duiiler , Dat reeds zijn' fchaduw had verfprcid, Verdvveen met fpoed , en nieuwe glatifen Verrezen ftraks aan de effen tranfen , Daar heller luifter hen vcrbcidt. Heft aan dan ! Zingt dan , Feestgenooten t Heft aan! het hart voor vreugde ontiloten ! Minerva wordt dit feest gevierd. Zingt Jubellied*ren, Feestgenooten! Ceen* reine vreiJgde in \ hart bcflotcn! Minerva's koor is grootsch verfierd. C 2 C .Zij zclv' , zij daalt hier hi haar' tempel. Vol eerbied nad'ren vvij den drempel , En juichen Haar aanbiddend toe : Toef in ons midden , kreton aw' telgen ! Wif 't rijk der domheid hier verdelgen ! Zij week, zij week, der drijVren roe N^. Reeds is het hoogtijd in deez' wallen, Niets kan nu onze vreugd vergallen.- 't Is .hoogtijd ! dat elks hart ontvlamm* ! Ik zie reeds Utrechts kerftoel rijzen, De Prieflerfchaar met wellust wijzen , Op Neerlands heul , uit Nasfaus flam. JaJ WJLLEMS loff hi) moge fteig'ren! Of zou de Her nog klanken weig'ren, Da"ar nu de wijsheid op Hem flaart ? Hier wil Hij 't outer .op doen rigten # Hier haren dienst een" 1 tempel fticliten^ Reeds ftaat Minerva's kroost gefchaard. Bloeit lang hier , fiere wetenfehappen t iet naar dit koor uw' zoneu Happen , In volgende eeuwen nog verblijd ! Hen moge Neerland : welkom ! heeten , Wea Zijy aan PaJlas fehoot gezeten, In tJtnclus tempel zijn gewijd, C tot ) Ja ! Utrecht ! dat dit U verheuge ! Dat dit de rollende eeiiwen heuge ! Uw wijsheids tempel is bereid. f t Gebouw rijst op, de gevels pralen, Met nieuwen glans , en 'k zie haar* ftralen , De Zonne der Geregtigheid (*). Komt! aangeheven, Feestgenooten! Komt ! nu het hart voor vreugde ontflotenj Minerva zij dit feest geyierd ! Komt! nu gezongen , Feestgenooten! Geen' jubeltoon in *t hart befloten! Minerva's koor blijv' grootsch verfierd! H. J. ROYAARDS, Theol. Stud. (*) 5/ luflltiae illustr* not! is bet randfckrift van Utrecht* Afcademiewapen. DE ZEGEPRAAL T) E R VERLICHTING, B IJ D E H E R S T E L L I N G n R R UTRECHTSCHE HOOGESCHOOL. W at licht daalt ner van 's Hemels tranfen , En ftraalt mi) in 't gezigt? Van waar die nooit gekende glanfen , Waarvoor de dagvorst zwiclu ? Ja ! Pallas offervunr ontflokeri Brandt op haar altaar we^r. De zon des regts is doorgebroken , En fchiet haar' flralen ne^r. Reeds fchijnt zij over Utrechts wallen , En kweekt geleerdheid aan ; Maar doet de drieste domheid vallen, En j wat haar tergt , vergaan. Zoo 103 ') Zoo moet verlichting zegepralen , En heerfchen in het rond , De vloek op 't fchandhoofd nederdalen, Dat haren glans wecrftond. f k Herzie nog e'e'ns uw* droeve dagen , Mijn dierbaar Vaderland! f k Voel , bij 't herdenken van uw' plagen, DC ftriem nog van mijn* band. *k Zie nog . uw' grootheid dtep gezonken , Uw' roem ter ne^r geveld , Uw' lend'nen in de boei geklonken 9 Uw' vuisten vastgekneld, 't Geweld deed regt en deugd En ftichtte zijn gebiedv Maar, wat den hals voor 'c juk xnogt kromraea, Verlichting knielde uiet. Genoeg , tot terging van tfrannen! i)e dwing'land fpra^: Ik zweer, Verlichting zij vaft de aard' verbannen, En zinJ;<= in 't niet ter Maar e 104 ) Maar de Almagt hoort dit roek'loos zweeren; De Vader van bet licht . Befluit de duisternis te keeren', Eu 't eerloos monfter zwiclu. Vorst WILLEM bragt , in onze landen , Verlichting wecr ten troon , Deed kunst- en letter - min ontbrandem Minerva nam de kroon, Reeds ftijgt zij op haar' ouden zetel, In Utrechts grijzen wal : JJelacht de fnooden, die vermetel Zich vleiden met ziju' vat. val ? Ja! Utrecht lag ter neder, 't Was als een niet geacht ; Maar 't ziet zijne oude glorie weder, Door Nasfau, aangebragt, Zijn ouden roem ? Neen ! nieuwen luiftcr Spreidt Utrechts fchool ten toon : Zij zonk een oogenblik in 't duister; Maar praak nu ^ns 200 fchoon, . ( 105 .5 \ Jn ! 'k zie haar aanzien hooger kilmtnen , Dan *t immer fteeg voorheen , Ecu fchooner zon rijst aan de kinimen, Dan ooit te voren fcheen. Die zon , nu luist'rijk doorgebroken , Neigt nimmermeer tot rust : Dat vuur van kunstmin , nu ontftokcn , Wordt nimmer uitgebluscht. Reeds ziet men een verfchiet van dagen, Dat fchooner toekomsc fpelt , Pan vroegere eenw ooit kon gewagen, Of 's lands gefchiedboek meldt. Komt dan een' feestzang aangeheven! Het Io klink in *t rond! Komt dan een* blijden toon gegeven Aan dezen blijden JlondJ Die ftond doe onze borst ombranden, En vuur* den ijver aan , Om nn, ontdaan van vreemde banden, Meer raoedig voort te gaan ! Dat Dat zoo de fchool van Utrecht bloeije, In deugd en wetenfchap ! Dat zoo de roera van Neerland groeije, En ftijg* ten hoogften trap! Zoo mag het nakroost nog gewagen , Van dezen blijden tijd ! Zoo blijv* men 9 tot het eind' der dagen , Verlichting toegewijd ! J. F. VAN OORDT, J. W. 2, IODOCI HERINGAE, ELI s AE F IL i r, O R A T I O,) ; DE REBUS , QUAE ACADEMIAE RIIENO- TRAIECTINAE, IPSO RECTORE, ACCIDERUNT, PROSPERIS ET ADVERSIS , DICTA PUBLICS, die xxvi. Martii, a. CIDIDCCCXVI. QUUM ACADEMIAE REGUNDAE MUNUS SOLEISfNI UITU DEPONERET. O R A T I O. IRI AMPLISSIMI ! ACADEMIAE RHENO-TRA- IECTINAE CURATORES FIDELISSIMl ! QUICUNQUE, SIVE IN REGNO BELGICO, SIVE IN PAGO TRA-IECTINO, SIVE IN HAC URBE, MU- NERIBUS, REGIA AUCTORITATE , ESTIS ILLU- STRES, SUO QUiqUE LOCO HONORANDI ! ARTIUM DOCTRINARUMQUE PROFESSORES CLA- RISSIMI ! COLLEGAE CONIUNCTISSIMI ! CHIRURGIAE ARTISQUE OBSTETRICIAE LECTOR PERITISSIME ! : . DOCTRINAE INTERPRETES DIVINA1 , ANTISTI- TES SOCIETATIS CliRISTIANAE VALDE VENERA- BILES ! QUI IN QUOCUNQUE GENERE EXCELLITIS, DOCTORES, ERUDITiONIS FAMA CELEBERR1MI ! C nc > LECTISSIMA IUVENTUS ACADEMICA,, PAREN- TUM AMOR, NOSTRA CURA , SPES PATRIAE ! ClVES DEN1QUE ETHOSPiTES, QUI AD FESTUM HUNC DIEM CTLERRANDUM CONFLUXiSTIS, SUO MlilUTO PRAESTAB1LES 1 Si quis ugquam Acadcmiae Pvcctor fibi gra- tulatus ipfe fit, de rnunere felicirer dcpoiito, equidem profecto habebo , dc quo mihi gratu- Ic'r: dummodo hoc, quod mihi fuperest, pro vobisdicendi ncgotium, profpere fucccdsit. Quod uc fiat, vos, quaefo, niccum a Deo precibus implorate ! Tu igitur, bcnignisfime Deus, Pater cleincn- tisfime! dicenti animum viresque addas! Tu menti aciem, pcctOri ardorein, ori dicendi fa* cultatem, concedas ! Tu delinquent}, pcccan- ti, ignofcas! Tu nostros perfundas aninios^ fancto festivoqne gaudio ! Tu pracfentis diel folennibus tibi coniecratis fuccesfus largiaris prosper os ! His ego precibus vestris, benigni tcstibus ani- mi, fustcntatus coelestiquc nixus auxilio, quid- ni fpercm fore, ut qualiscunque mea narrario, ne- C in ) nequc audicntibus tacdium, nee dicenti dede- cus afferat? Dicam enim, vobis faventibus, de rebus ^ quae Academlae Rheno-Traiectinae^ we Rec- tors , acciderunt , cum adverfis , turn prosperis. Qui quidem argument! delectus fl excufatio- ne indigeat, regia me auctoritate liberabo. No- va enim , a G u i 1 i e 1 m o I. Patriae Patre , da- ta nobis lex dicere Rectorem iubet , de rebus , ipfo Praefide, in Academia gestis. Ecquid au- tem festo diei anniverfario est aptius ? Quid con- venientius perfonae Rectoris, munere fuo mox abituri? Quid denique ad publicam utilitatem fructuofius? Hoc enim inftituto rerum gestartmi memoria confervatur;. praefentis praeteritique temporis inftituitur comparatio; de rebus pro- fperis et adverfis iudicium regitur; iusta cuique Jaus tribuitur; exemplum denique virtutum ad imicandum, vitiorum ad deterrendum posteris proponitur. Sed erunt fortasfe, qui, cum regium inftitu- tum univerfe laudent , hactenus tanien meum vi- tuperent propofitum, ut una hue rerum gcsta- rum narratione panegyricam orationem occupa- tam nolint. ? > Time igitur," inquient, tem- PUS" pus tibi ad orationem habendam datum 1m- pendes ieiunac narration! rerum in vulgus* notarnm? Tu, qui olim et nupcrrime, novis ,, iisque plane exquifitis dapibus , a collegia 5 9 tuis exccptos nos vidisti, et ipfc dclectattis es, hodie nobis crambem apponis recoctam? Itaque, et tti nos ludis, et 9 ut exernplum hoc 99 imitentur, auctor es futuris Rectoribus?" Au- dio, et, quod refpondeam , habeo. Equidem, fi quis alius , Virorum doctorum , quos ex hac cathedra dicentes audivi , eruditione et eloquen- tia mirifice fui delectatus , et faepius delecta- tum vos iri vehementer opto. Quod vero ho- die a me inftituitnr , in exemplum tra-hi haud- quaquam potcst. Prorfus enim fingulare est^ quod mihi accidit, quippe qui, non uniiis anni, fed integri quinqtiennii vicisfitudines in hac Aca- dcmia Rector expertus fun. Hoc vero lustrum tot tantisque rebus, initio quidem adverfis, de- inde vero prosperis, mcmorabile factum esc, ut nemo 'horum fimilia, veil antca reierre po- tuerit, vd deinccps facile in memoriam fit rcvo- catnrus. Ccterum malim cquidem dici-a vobis probabilis narrator , qtiam orator incptus. Sed facis, live ad cxculandtim propcfitum mc- um ( 3 ) urn , five ad dcfendendum , dictum est. Vestru igitur venia', quam promifi, narrationem aggre- dior, quam, etfl paulo diutius protrahcndam , patienter tamen , quacfo , accipiatis ! Erac annus huius feculi undecimus, quo mihi Acadeaiiae regundae munus iterum defercbarur. Qui laecus esfe folebat dies, is valde tristis ac- cidit Academiae. Rectoris munere abiturus crac C a 1 k o e n i us. Diumrno eoque in dies ingra- vescente corrcptus morbo,* oratoris ofFicinm, quod fustinere non pocerac, impofuerac Oord- tio Prorectori. Ipfe tamen, programmate fcripto, hunc in locum convocaverat bonarum literarum fautores , qtii , antequam ftatuto die convenirent, iam lugebant Rectorem, biduo alh- te defunctum: ec, cum convenisfent, moesri audiebant elogiura Viri valde defiderati, Mathe- niatici et Astronomi clarisfirai, P'hilofophi vere Christiani. Huic ego fuccesfor datus, parum honoris in me collatum vidi , oneris plurimum. Curis enim et folicitudinibus angebamur, quicunque huic bonarum fedi literarum bene cuperemus. Quo factum est, ut, qui mihi novum gnuularentur munus, hanc votorum plerique ftimmam addo H rent: C "4 ) rent: ,-, O utinam, elapfo hoc anno, abeumertf 5 , te videremus, falva Academia!" Quid minim? Vacillabant omnia et ad interitum vergebant. Dominabatur enim Napoleon, faevus ille et fanguinarius Tyrannus. Quae libera fuerat res publica, fratri regulo' paulispef fubmisfa* mox facta erat particula five appendix Irapcrii Francici. Quae fub Citratofibus fuis tiua fuerat Pallas nostra , nee tutorem habebat ^ neque vin- dicem. Magistratus tirbanus fuberat pagi Rhe- no-Traiectini Procurator^': aterque auctoritate fere nulla , quippe fubiectus Praefecto Provinciae ,- quae turn a lacu auurali nomeii liabebat, Erat autem iste Cellefiusy ut natali iblo, ita ingenio , moribus , iludio 5 a Batavis hominibus et proavorum nostrorum inftitutis, valde alie- nus : tanto fibi vifus nobilior , quarrto propiu^ accederet ad heri fui exemplum. Eo tamen fu- perior erat Alphcmfnis, rebus domesticis in Belgio praepofrtus: vir, non quidem iniquus aut crudelis t at fefe efferens gentis fuae prisca no- bilitate , novorumque honorum inani fpecie, fe;- verus denique vindex dominatus imperialis. Om- nium vero fupremus dicebatur Brunius, no- visfimus Placentiae dux> a Napoleone crea- tils , fenex , pro hodiernorum Francortlm ratio tie non illiteratus , Viris doctis favens, hiima* nus, affobilis ad familiaritatem usque, nunquam non bona dans verba , hihil non ab inlperatons aequicate et benignitate fperare nos iubens; at^ cum, Hollaridorum fumtibus, in aiila fere i*egia viveret, nulld apiid dominum auctoritate, apud fubditos potestate nulM* Hi igitur res nostrils curabanc, fcilicet: fervientes domino fuo , vicis- ilm vero in nos dominances* Ita cum in peius ruerent i*es iiostfae civiles ^ mercatura, navigatio, artificia^ fpem nobis fa- cere volebant rerum novarum laudatores cupi-^ di> fore, utpropediem emendatam iuduerent for* mam res nostrae literariae fcholaeqtie publicae* Eaque fpes iam an tea faepius fefellerat inipru- dences. Nam reformandae inftitutidnis publicae modi ac formulae, paucis abhinc annis, una post alteram inventae fuerant, et in longam de- liberatioriem misfae: ac poflremo regulus iJIe Ludovicus, cum Lutetia" ita falvus evafisfet, comitantibus coniuge et e liberis non nifl uno, Senarum academlcum , ilium hac in urbe fiilu- tantem, neque ea de re quicquam expJorantem , fie affatus fucrat: nunc vestrae academlae in- li a ilat 5 , flat reformatio, vobis grata futura". Sed il- le paulo (post regno valedixit, rcsque nostras, quas valde afflictas invenerat, deferuit muko et- iam deterioreS. At, quod ille ,- pro behevolehtia fua, volu'e- m/nec potuerat, id ipfum , qui poterat, fra- ter idem ac dotnmus , quo erat animo erga Bata- vos maligno, prorfus nolebat. Promiferat ta- men? Verum promisfis ilantem quis unquam expertus est Nap ol eonem? Promiferac igi- tur, et nobis, et ceteris academiis fcholisque ornuis ordiilis, novtim istum habitum, quo nu- per induta erat fcholarum Franciearum univer- fitas. Quam quidem felicitatem fl deprecari no- bis licuisfet, quid precibus intentatum a nobis relictum fuisfet? Sed, ut nihil non peregri- num nobis pro beneficio obtrudebatur quoti- die , ita et in disciplinis vix quicquam nobis nunc relinquenditm erat, quod nostrum esfet et patrium. Verumtamen efecti erant, ab Univer* fitati praefeeto Forrtanefio, legati duo Pa- rifini, in res nostras literarias diligenter inqui- fituri , de iisque ad fuprenium Univerfitatis Im- perialis fenatum relaturi : quorum indicium er confiiium nobis videbatur vim aliquam habitu- rum, C "7 ) rum, fi non ad avermncandum , quod nobis immincret, malum , cerre ad minuendum tern- perandumqtie. Erant illi C u v i e r i u s , Zoo- logus yal.de clarus , ec N o e 1 1 i u s , antehac legatione de rebus politicis apud nostrares func- tus : quorum neque iudicium contemnendum , nee fides fuspecta nobis erat. Itaque ferio id agebamus, e quo posfent duumviri, et facile nostrae conditionem academiae cognoscere, ct de mentis eius recte iudicare. Quocirca fcri- bebatur a Senatus nostri delegatis limplex et di- lucid^ eprum narratjo, quae, ad fingulas disci" plinas excolendas, casque inter fefe confocian- das , in Academia nostra erant jnftimca. Qime res ita fuit eicpoilta, ut non posfet nqn acade- miarum Batavarum, nominatim etiam Rheno- Traiectinae praeflantiam et utilitatem commen- dare aequis rerum arbitris: iis maxime, qui, in patria fua, plures fingularum disciplinarum fcholas, diverfis in locis disiectas, viderant, raro adrnodum cunctas artes et doctrinas ami- co concordiae vinculo conftrictas, uno in loco habitantes, et ad reipublicae literariae ac reli- gionis commune bonum confpirantes. Hac quafi apologia nostra inftrucci, exfpecta- ba- C aequos caufae arbitros, lidem etiam curabamus, uthoneste, ne phis dicam, eos e^ cipercirius, Quod quideni eo minus negligen- dum videbatur, postquam eos, latito convivio Leidae inftrucco,- audiebamus delcctatos fuisfe, certc honoratos, Jtaque, auctore et fuafore Praeiidc urbano et Asfesforibus , cominuni, et il- lorum 9 et nostro lumtu , prandium paratum fuit, Veniebant die undevicefimo lunji, post meri- diem: proficiscebamur primp et vicefimo die, inane. N o e 1 1 i u s maiorem dici intermedii partem, in villa fuburbana, apud affines tranfi- gebat 3 prandii nostri honorem deprecatus. In-* tererat Cuvierius, tcstis, ut curarum no- ilrarum 5 ita etiam reverenciae crga Deum , in quo fpes nostra erat pofita, quern, gratiarum uctipne et precibus, praeeunte cojlega nostro Paravio, venerabamur. Interim hi legati, multis de rebus, festinanter nos interrogabant, et, ut illicp refponderetur , urgebant; multa paulo negligentius praeteribant; nullam in rem diligentius inquirebant, qnam in aeraria, e quibus iuvenibus Theologiae ftudiofis flipendia erogare voluit nostrorum pietas proavorum. Displicerq hactenus videbatur Thcologortim in re- refpondendo tarditas. Ceterum laudabant aca- demiarh nostram; laudabant Profesfores; lauda- bant inftituta; laudabant ? quae viderant, mu- faea, Lectun diligentisfime crane narrationem nqstram, einus apographum, antea a nobis rnisr fum, fe quoque lecturum humanisfimis yerbis fignificaverac F p i) t a n e fi u s. Nobis non mi- nus quam ceteris academiis bene cupiebant; cognita re ? fideliter ec ex animi fententia rela- turi erant. Interim aperte dicebant, magnam inftare (&sT%f4op($u(7iy lite|-arum fludia, lectiones et disquifitiones publicas, disciplinam omnem, academianim , lyceprum, fcholarum moderatio- nem ad Univerfitatis imperialis legem exactum in\ Tandem non obfcnre flgnificabant, fpera- ri vix posfe nqstrae, perpetuitatem Acadeaiiae, propter yicinitatem Lugduno-Batavae; hanc certe coniervandam videri, quippe quae aetate esfet nobilior et meritorum fama illustrior. Haec ilji praefignificabant, yeriusprofecto, quam aequius. See} istae tarn faepius auditae erant voces, Batavorum non minus 3 quam Francorum homi^ num , augurantium dicam , an optantium ? certc liccras hominesque literatos paruin curantium. Mul- C 120 ) JMuhorum igitur,. five exfpectatio, five metus, nostrae Academiae, iam ab aliquo inde tempo- re, nocuerat, et vcro etiam nunc in dies magis nocebat. Etenim parentes filios malebant do- mi retinere aut aliorfum mittere ftudiorum can- fa , quam in Academiam , quae- ab intcritu vin- dicari posfe haud;videbatur. Qui vero in ea literis, iurisprudentiae maxime, operam dabanc iuvenes , ne aliorfum discedere imernpestive cogerentur, aut legibus conftringercntur feverio- ribus , quemadmodum alibi ita etiam apud nos , ir.aximo inipetu festinabant ad honorum titulos confequendos. Unde ingens fubito exftitic, cum docrorum numerus, turn discipulorum pau- cicas. Interea , dum his laboramus difFicultatibus, Napoleon iter parat in llollandiam ; auftra- les quasdam patriae nostrae partes pcrcurric ; venit Traiectum, magno cum fatellitio et exer- citu. Dies erat feptimus Octobris , hebdoma- dis primus , Christianis fcscus , fed , introitu eius et ex eo orto ftrepitu , ncfastus. Posce- bamur enim ad gaudia festiva et acclama- tiones gratulationesque : cum intus esfent moe- ror, indignatio, ira, exfecracio. Quicunque in ali- aliquo honoris public! gradu erant pofiti, his festinandum erat ad palatium , Irnperatoris fa- lutandi caufa : qui , postquam tumuituarie fin- , gnlos interrogasfet, mox aliis filentio refponde- bat, aliis fabulam narrabat, alios laudabat, ali- os palam obiurgabat, alios ri.fu ct conviciis. lacesfebat , alios torvo vultu raucisque et a ne- mine intellectis fonis abigebar. Nos vero ni- hil eorum expcrti fumtis. Scilicet, publica auctoritate, Senatus quoque academicus erat ius- fus, tanqnam ad leonis antrum: nee locus erat tergivcrfandi. Itaque et nos rhedis vecti eo ve- nimus ; introimus vestibulum, videmtis magnam hominum turbam , ministros , fatellites , ftipa^ tores, nobiles, equites, magistrates, iudices, facerdotes, delegates a fynedriis ludaeis aeque ac Christianis, cives ac hospites, milites deni- que non paucos. Qui quidem omnes, alii post alios , e vestibule in proximum conclave , ex eoque in Jnterius evocantur, donee tandem nos relicti fumus foli , nefcientes , quid fperandum nobis esfet au'c timendum. Post aliquam haefi-r tationem intelleximus , frustra nos in vestibulo rnorari , aditum ad Impcratorem esfe interclufum. Atque ita, re infecta, domum reverfl fumus. Va- ( 121 ) Variae erant hominum coniecturae , de caufis repnlfae, quam tulerat Senacus academicus: alii earn cafu factam rebantur, aHi errore , alii ma^ Jigno confilio, Re diligentius inyestigata , com- perimus, noluisfe Napoleonem, certe mi- nistrum eius Montalivetum, admjsfos, qui Academiae Rheno - Traiectinae dicerentur Sena- tores aut Profesfores. Etenim, paucos post dies ? ea Academia honoris fuo gradu erat deii- cienda. Secundo enim die post vicefimum Octobris , Imperator, fuafore rerum domesticarum Admi- nistro, hoc fecit decretuirr: 9> In regionibus 5, Hollandicis duae Univerfitatis Imperialis Aca- 99 demiae funto , altera Leidae fedem habeto , , 9 altera Groningae. Univerfitas Rheno - Trar iectina et Athenaea Ainftelodamenfe et Da- vcntrienfe dicuntor fcholae fecundariae. Lei* dae, Traiecti et Groningae lycea funto. In praecipuis Holjandiae urbjbus fcholae fecun- 5? dariae condituuntor, quibus fcholae latinae inferuntor". Haec nobis nuntiabant diaria publica: alium non habuimus admonitorem. jervolabat civitatem tristis fama; communis erac bonorum omnium moeror et ira : moeror, prop- C I2 3 ) propter cladem Academiae et civibus illatam; ira , propter perfidiam eius , qui 7 cum fibi pa- triam nostram fubiecisfet, decreti formula pro-* mi ferae, fore, ut quaecunque tipud nos esfenc ad docendum publice inftituta, confervaremur , iisdeni quibus antea factis fumtibus. Sed haec Punica, ne dicani Francira, hominis fuit fi*- dcs. Indignatos fuisfe Batavos, quotqtiot rem ex aequo aeftimare posfent , quis vesErum non In- tel ligat? Quid? quod et indignati fuerint e Francis Univerfhati Praefectus et duumviri le- gati. Hi enim, paulo ante domnm reveril, nihil non honorificum de Academia Rheno- Traiectina retulerant , eamque confervandam fua- ferant. Atque eo etiam inclinabant ceteri fena- tores. Verum , antequam eorum , quibus haec erat demandata cura, au4iri potuerat confilium, decretum factum fuerat , multa festinatione, pn> videntia nulla. Neque enim ipfe Napole- on, nee comitum quisquara, recordari vide- batur, cuiusmodi esfent fcholae fecundariae, quarum bis in decreto fiebat mentio, fenfu alio atqne alio. Quapropter iibi permade- bant Parifini illi, aliud -voluisfe, aliud fcrip- fis- ( 1*4 ) fisse Imperatorem; opus esfe legis interprc- tatione; quae, quin vulneri nostro faluta- rem procuratura esfet medicinam, vix dubi- tabant. Interim fuam, in re difficili, opem fpondebant. Itaque et nos nondum omnem abiiciebamus fpem, fore, ut academiae nostrae paulo lae- tior dies esfet exorturus: eaque fustentati fpe in palaeftra literaria pergebamus, omni, qua poteramus, alacritate; quamvis, qui fpem nos- tram alerenc , esfent pauci , qui prodesfe no bis posfent, fere nulli. Opportune tamen fefe nobis obtulit civis noster Petrus lacobtis de Bye, circa hoc tempus Lutetiam evocatus index in fu- premo totius Franciae tribunali. Hie igitur vir, in rebus gerendis cautus ac prudens, ingeni- orum animoruraque fagax explorator, in labo- re fufcepto indefesfus, qua erat erga nos hu- ananitate et in patriam .amore, nobis abfens fi-" delis fuit interprcs, et apud eos, qui aliqua gaudebant auctoritate, gravis caufae nostrae patronus. Dt ille foris, fie domi academiae curam ge- rebat, quoad poterat, vir amplisfimus Adria- nus ( "5 ) ntis lacobus Guilielmus van Dielen, Praefes urbanus, bonarum literarum amantisfi* mus, et vario elegantiorum artium genere ex- cultus, qui, fi quis alius, ingenii alacritate, morum urbanitate orisque facundia, fibi grati- am conciliare poterat eorum, qui omnium di- ci amant politisfimi. Verumtamen vir egregi- us parum fuis lucracus est curis : academiae , loco fuo motae, valde condoluit, morbo tan- dem iterato fractus, menfe Fcbruario, anno huius feculi duodecimo, rebus terrestribus est ereptus, tristi deliderio fui relicto coniugi, li- beris, parent!, amicis-, academiae, ecclefiae, toti denique civitati. Illo aegrotante, nostris fese rebus immiscent Alphonfius ct Cellefius, uterque inep- tus decreti imperialis interpres et vindex, auc- tore, ut videtur, M on tali veto, cui cum F o n t an e f i o intercesferat controverfia, ex ae- mulatione orta. Illi vero Amflelodami hanc ~&r* quail fententiam , pro auctoritate fua , pronunti- // ^ ant: ,, oportuerat Traiectinos Profesfores Im- D peratoris decreto obtemperare, ab eo inde 97 die, quo factum est: gradus conferre acade- mi- C 126 ) to fliicos iis interdictuni cst ; coriim fchola noil to esc niii fecundaria, in qua nee Theologiae to docendae locus cst, neqite iuri* nee medi- to cinae, nee chemiae." HofUni vero, five hi- dicio, five voluntatc, 11 ftare voluisfemus , ab eo inde tempore onines c'laudcndae fuisfent fcholae, praeter propaedeuticas: quibus edam qui intererant itivenes plerique, tune tempo- ris, flmul, aut tbeologiae, aut iuri, aut me- dicinae 5 operam dabant, Verbo dicam : istis decreti imperialis vindicibus fi morem gerere confultum duxisfemus^ ab eo inde die extincta penitus fuisfet Academia, nee fpes eius in vi- tam revocandae nobis fuisfet relicta. Sed, Deo nobis animum addente, aufi furaus contradice- re, refragari, in docendo pergere. Caufa pe- riculofa erat , at itista. Neuter enim eorum legitimus erat legis interpres: et abfurda erat interpretatio. Nondum enim novae conditae erant academiae, nondum novi crcati erant Profesfores Leidenfes aut Groningani. Itaque^ ii Theologis , lure confultis , Medicis Traiectitiis abftinendum esfet, fimiliter cesfandum fuisfet ceteris academiarum veterum Profesforibus, do- nee C iiec nova infticutionis publicae fortna inducefe- tiir. Qiiod tamen , nee cupiebanc nobis adver- fames, neque iusferac legislator. Haec aliaqiie afgumenta* quibits caufam no- ftram tuebamur, perfcripfimus , die duodetricefl* mo lanuarii, Foncanefio^ quern, ut conft* lio fuo ec auxilio fubvenirec, precad fumus* Quo fuccesfu, intelleximus penulcimo Februa- fii die., ex epiftolis, quibus ipfe Alph on fi- ll s fignificabat , in fententiam fuam non ivisfe Univerficaci Praefectum: iccirco pergere posfe Profesfores Rheno - Traiectinos , eadem , qua antea, via 4 , Qui nuncius quanto a nobis ac- ceptus lit gaudio, ipfi, me etiam tacente, in- telligitis. Nee tamen proptefea curis fuimus vacui, aut prorfus victores ex hoc certamine discesfi- mus. Auctor enim nobis fuit Fontanefi- tis, ut abftineremus academicis honoribus con- ferendis. Praeterea difficilior remanebat quae- ftio, de folvendis Profesforum honorariis, in qua dirimenda nihil valebat auctoritas vifi , qui Univerfitati erat praepofitus. Magiftratuum ur- banorum erat, debitum ftatuto tempore folve- re^ fed impedicbant ipfi illi duumviri, quibus ( "8 ) / disfentientibus ne obolum qtiidcm in academiae ufus impendere licebat. Questi, ea de re, iam fueramus, anno praeterito, eciam apud Placenciae ducera ; fed , quod ille heri proinife- rat, hodie videbatur oblicus. Qtiinquaginta fe- re millia florenortim quotannis fuerant impenfa in academiam. At Cellefius negabat, pro fchola fecundaria erogari posfe plus, quam feptem millia. Profesforibus fere ad vivendum fufficere opinabatur mercedem , a discipulis fol- vendam. Itane adeo fidelis erat aerarib prae- fectus? O turpem parfimoniam , fraude et in- iuria quaefitam! Ac, quam parcus ille fue- rit, in exigenda a civitate pecunia, inttlligite, quaefo! Postulabat pro lyceo quinq^aginta fere florenorum millia. Sed nondum aderat lyce- um: neque eo opus erat. Attamen posrula- bat. Quid iguur? Scilicet, ut ex eo vectigali abundare videretur pecunia, mox e civitatis ae- rario transportanda in Napoleonticum , quod de- lendo aeri alierio dicebatur deflinatum. Haec istorum hominnm erant, digna praedonibus, artificla : quibns qui excellercnt , tuto bonos vexare cives poterant. His vero artibus tan- dem cffectum est, ut nobis tricnnio damiunn ilia- C 129 ) illatum fit florenorum fere trigmra mill mm; cuius reparatio nude nobis quaerenda fit auc fperanda , etiam mine disputatnr. Venio ad id tempus, quo novis Academiis Leidenfi et Groninganae nova obtrufa fuit for- ma, tota ad Francicam compofka, anno hoc ad finem vergente. De Groningana non est quod dicam. Leidenfem filentio praeterire me vetat arctum , quo cum ea conftricti fuimus , vinculum. Etenim, ab hoc inde tempore , cen- febamur qualiscunque pars illius Academiae. Dabatur nobis facultas, iuvenes, artium doctri- narumque Itudiofos , eodem quo antea modo 9 inftituendi. Sed adiunctae erant leges ac con- ditiones, durae nobis vifae, et, quod turpius cst, nihilominus a nobis probandae et laudan- dae, nifi et eo privari vellcmus, quod nobis relinquebat eorum temporum dominatio Pri- mum enim ea facultas fie concesfa fuit, ut fumtus nulli, nifi ex urbis aerario, esfent fpe- randi: pendebat igitur hactenus caufa nostra ex arbitrio eorum, quos huic praefectos ' aerario cognovistis. Deinde etiam fubmisfi fuimus no- vis Procuratoribus , hinc Rectori Leidenfi, il- HQC Infpectori Scholarum Batavarum, Dem- I qiic C. 'so ) que et perfolvenda erant nova tributa , cum a discipulis , turn ab ipfis etiam magistris. Hae nobis conditiones aperte fcribebantur , quac, quam parum esfent probabiles , ipfi quaefo iu- dicetis ! Has tamen nifi ambabus amplecteremur manibus, nihil proifus fperandum fupercrar. Sed, quod reticcbatur, non minus nobis acer- bum accidit. Negata nobis facultas fuic , fcho lae. nostrae alumnos, post Jegitimam disquifi- tionem , Candidatorum albo infcribendi , et ad Doctorum gradurn evehendi. Neque in eo fub- flitit lex imperatoria, aut interpretatio eius a nostratibus facta. Postulabant certe Leidenfcs ab iis, qui ad hos honorum ticulos adfpira- rent, testiraonia , quibus probarent, fe, non tan turn in fchola inferioris ordinis, qualis turn erat Trai'ectina, fed in acroateriis etiam aca- demicis, cuiusmodi esfent LeidenOa, ufos fuis- fe Profesforum inftitutionibus. Quo factum est, ut plerique itivenes, inediciuae apud nos operam dantes, inviti ad vicinam traherentur Academiam, non fine mtituo dolore a dilectis avulfi magistris- Huiusmodi vero vinculis conflrictos, quo nos animo fuisfe putatis , cum invitare.t nos Rec- tor tor Leidenfis, ut nostra etiara praefcntia ali- quid conferremus , ad folennia initiandae illuis Academiae celebranda? Vidcbamur nonnullis currum triuniphalcm fccuturi. Iccirco hoc , qtiic- quidcrat, five honoris, five opprobrii, dcpre* cari confrituimus. Sed vix datae erant licerae huius argument!, cum, ecce, diaria publica festi illius celebrandi exhibenc programma, in quo delegates Rheno-Traiectinis et Amfteloda- menfibus cercus deftinatur locus, in pompa ec ingresfu pnblico. Turn vero intelleximus , no- bis optionera vix fuisfe reliccam, atque adeo hoc etiam malorum augmentum , cum fociis Amftelodamenfibus, former esfe ferendum. Ita- que duumviri Geunfius et Heusdius inter- fuerunt nostro nomine, hoc veceri ..vestitu nos- tro 5 patrio , valde diverfo a novo , varii colo- ris infolitaeque formae , ornatu , cuius parandi caufd opusfuisfeferuntfarcinatore Parifino. Re- verfi nobis , quoad reminisci poteranc , retulerunt Collegae, quae et viderant, et audiverant, Viris bonis doctisque, quibus Leidenfis abundat Aca- demia, molesta magis quam iucunda. Arrectis nos auribus narradonem audivimus, facpe in- I 2 dig- C dignantes, nonnunquam et ridentes : nostram dolentcs fortem, neque invidentes alienam. Necdum omnis nobis deerat confolationis ma- teria. Eo enim tempore , in cathedram , C a 1- , koenii decesfu vacuam factam, vocatus fuit Gerard us Mo II ins, paulo ante in fpeculo astronomico collocatus a rerum domesticarum 'Adminiftratore, nunc ab Univerfitati Praefecto creatus Mathefcos et Astronomiae Profesfor in Rheno - Traiecdno Athenaeo. Quod quidem novum Athenael nomen apmm erat refutando eorum errori , qui vecereni Academiam inferio- ris ordinis icholis accenfendam arbitrarentur. Itaque de eo gaudere posfe nobis videbannuv Magis autem gavifi* fumus, primum accepto Collega novo , deinde experti talera Collegam 9 qualis mox agnitus fuit M o 1 1 i u s. Namque ille, Swindenii disciplina formatus , etfi , flu dii astronomic! caufa, aliquamdiu Parifiis fuic verfatus, coelum quidem, non, animum nnita- vit 5 patriae amantem , ingenuum, probum, re- Jigiofum. Huic laetitiae caufae accesfit alia, a numero discipulorum maiore, quam, pro af- flicta conditione nostra, fperari potuisfet* Ci- vium C '33 3 viam enim recenfione facta, vidimus advcnisfe, hoc anno academico, triginta octo iuvenes, quibus intererant viginti novem theologiae 6pe- ram datum, qui ? cum ceteris huitis disciplinae alumnis veteranis, numerum faciebant fere cen- tenaritim. O fapientem ac benignam Dei pro- videntiam, in rebus humanis regundis! Hac enim cautum est, ne, in communi miferia, unquam deesfent parentes, qui filios facris ad- ministrandis devoverent : hac curatuni esE , ut ip- fa ilia militia Napoleontica, cuius faevitia patriae nostrae aliquot iuvenum millia eripuit, religion! idoneum reliquerit numerum, qui, in theolo- gorum fcholis, tutum inveniret refugium. Sed quoffum me abripit divinae cogitatio providentiae , in bello etiam funestisfimo mode- Tan do? Video horribilem (Iragem, fed pro- cul a patria remotam. Video urbes dirutas, fed in Afiae confirms. Video incendium, fed Mosquenfe. Video exercitum , frigore et fame exhauftum, fed hostilem. Video in turpem fu- gara datos , fed N a p o 1 e o n e m cum grega- riis! - Q inopinatam et fere incredibilem belli converfionem, a Deo Vindice et Tutore procuratam! Hac ,re audita, refpiravimus, 11- ( 134 ) liberandne Europae fpem conccphnus, laetos augurarj dies Pacriae ec Acadcmiae nostrae aufi fUmuSf atque ita molestias, quibuscum confiictandum nobis crat, patienter tulimus. Ea quoque patientid opus fuic Rectori, dum- modo nomen hoc conveniat ei , qtii fere mi' nisrcr erat Rectoris Lcidcnfis. Huic enim re- rum noscrarum rationem rcddere nos oporte- bat: ne programma quidem cdcre nobis Ike- bat, aut quaeftiones ad disceptandum publice proponere , nifi eo confer: tiente. Ingratus pro- fecro meus labor erat, et curarum plenus, ter- tio iam anno mihi fustincndus : cui propterea Impar fuisfem fcrcndo, nifi focios et adiiitores fefe praebuisfent Collegae coniunctisfimi, cum Asfesfores ec Graphiarius O o r d t i u s , iam per quadrien nium co muncrefideliterfunctus, turn etiam rcliqui, ii imprimis, quorum Gallice di. cendi fcribendiqtie facultas imperitiae meae con- tinuo fuccurrit. Pro quibus ceterisquc omni* bus benevolentiae et amicitiae documentis, gra* tias iis habebo et again , quamdiu mente vale* am ac lingua, Arcto hoc necesiitatis vinculo iunctis nihil rangis raolestum accidit, quara quod mihi hoc an- C 135 ) anno impofittim fuit onus tributi exigendi a fcho- lae nostrae discipulis, quin et ab adolescenti- bus , artis chirurgicae et pharmaceuticae tironi- b.us , qui vernaculis Profesforum lectionibus in- tereranc. Erat enim hoc a per.fo.na mea prorfus alienum, vectigalium e^actori magis conveniens, quara theologiae Doctor! et Profesfori. , Quodii vero hoc, quamvis minus honestum, fercndum aequo fuisfet animo, ip.fum tamen tributum ve- hementer' nos omnes oftendit, Erat enini, non una de caufa, iiiiquum, et refrigescentem lludii literarii ardorem magis etiain exilincturum. Sed id ipfu.m volebat Napoleon, literas facile exfulare pasfus, dummodo milites esfent, qtii- bus populos fub iugum posfet mittere. Nos vero , ut abhorrebamus. ab istis Tyranni machi- nationibus, ita, cum tributum istud exigendum esfet, initio tergiverfati fuimus, et diu oblocu.' ti,, rationibus, quae quidem nobis vifae funt fatis graves. At frustra. Caufa enim nostra quamprimum esfet commisfa arbitrio Praefecti Univerfitati, litem perdidimus. Turn quantoci- us , licet per ferias aeftivas abesfent Hudiofi , mihi fex millia francorum, paucis diebus, fue- runt in aerarium Univerfitads confercnda,,. quae funi- C 136 ) % \ fumma, partim confestim exigenda fuit, partim postea repetenda ab iis, quibus hoc tribucum ferendum erat. Vixdum prius tributum erat perfoliuum , quod deberi dicebatur pro exacti anni inftitutione, ecce, aliud idemque graving exigitur, pro eo, qui turn agebatur, anno, fol- vendura.. Ast, eius non niu* dimidia pars Ty- ranno in praedam cesfit: nostra enim cuncta-* done efFccimus, uc reliqua pars liberatae pro- fuerit Patriae. Sed, antequam laetam hanc rerum nostra- rum converfionem cominemorem , repetenda mi- hi est memoria Viri Cl. loannis Frederi- ci Hennerti y qui, vern^ huius anni tem- pestate, nobis tarn fubito est ereptus, ut ne- mini ultimum dicere potueric vale. Mathemati- cus ille et Astronomus , per totam Europam no- minis c lebritatem nactus , u 1 e r i que vesti- giis rectp infistens, idemque acerrimi Philofo- phus ingenii, operam perquam utilem nostrae pracftitit Academiae , per feculi partem fere di- midiam, Sed, oculorum morbo impeditus, alec- tionibus ac demonllrationibus fcholasticis abfti- nendtim fibi duxit, paticis ante mortem annis. Qua vero erat liberalitate , et commodi publi- ci C 137 ) ci augcndi cupiditate, maluic infignem ftipen- dii fui iacturam facere, quam Acadpmiam vi- dere quicquam dctrimenti e fua capientem ca- lamitatc. Sic, rude donatus, reliquam vitae partem transegit, non fine ea molestia, quae bonis ferenda erat: raro tamen tristis-, naturd hilaris et ad iocandum promtus, atque adeo, quoad poterat, ad extremum usque diem, iis occupatus mathefeos ftudiis, quibus prodesfe posfet Reipublicae. Exflant plurima ingenii Hennertiani raonumenta, quae referre Ion- gum fit; quorum vero feriem, alibi a me ex- hibitam, repetere mearum ducam partium, fi- quidem falutari Regis propofito, me falvo, fa- tisfiat, edendo huius Academiae commentario annuo. Hie vero vir egregius a nobis avulfus est, naturae necesfitate. Sed aliam fecimus iaccu- ram, perditisfimi hominis malignitate, eacenus duriorem. Su^fequente enim aeilate , a N a p o- leone coacti func ad militiam fcholae nostrae alumni, una cum aliis iuvenibus egregiis, qui nuper ad fummos in iure et medicina hono- res evecti fuerant. Meministis, cives Traicc- tini ! crudelitatem , qua iuvcnes honoratiores pa* ( 138 ) parentibus Patriaeque violcntcr ercpti fucrunt, fu is fumtibus, honoris fcilicet caufa, in bello Impcratori cuftodes corporis futuri. Praetcr hos cogebantur etiam cohortes praetorianae , fed cum ciusmodi delectu , ut , qui literarum fiudiis , in Academia Leidenfi et Athenaeo Am- fteloda-menfi , operam darenc, hoc fervitio libe- rarcntur. Nos vero fimile beneficium impe- trare nullo modo potuimus, quanttimvis, et ipfi, pro iuvenibus nostris, apud Provinciae Pracfcctum, interccdentcs , et Rcctoris Leiden - jfis Univerfitatique Praepofiti patrociniuin im- plorantes. Hae vero aliaeque cauiae antea memoratae effecerunt, ut, in iure confultorum fcholis , paucisfimi tandem relicti fuerint discipuli. Longam vobis enarravi malomm feriem, quam , una cum dilecrisfima patria, experta fuit nostra Academia. Sed utriusque mifertus est Deus, pro immenfa erga nos benignicate. In libertatem vindicatur Patria, Rumpuntur Academiae vincula. Eiiciuntur exteri. Guber- nacula prendunt cives generofi. Redit G u i 1 i- elmus, Pater patriae, cum eoque concordia, virtus, religio. Redeunt kivenes captivi. Red- eunt optimates obfidcs facti, in his Pcrpon- chc- c h e r i u s et R a m m i u s, Debellatur" Na p o- ' leon ec in Ilvam relcgatur. Pax Europae restituitur* O incredibilem return conver- iipnem ! O vitam nobis ; e morte redd! tarn ! Verum ab omni parte tutis esfe nobis ac beatis non ante licuit, quam graviores poe- nas dedisfet iste parricida, cum fcelcrata con- iuratorum caterva. Immanis ilia bcllua irruit in Galliam, redit Lutetiam, re rum denuo po- titur , bellum contra novum Belgii regnum pa- rat. Hannibal ante portas. Tuenda est libertas patria: vindicandus ab hoste est Rex optimus. Ardent iuvenes ad arma capienda: in his er'aui e nostrae civibus Academiae non pauci. Of- fcrunt fefe ad mortem , pro Rege et Patria. Sed in acie collocare non licet, nifi disciplinae bel- licae asfuefactos , habitu , vestitu , gestu miiti- tari. Non refugiunt labores aut fumtus , quo t- quot veniam a parentibus impetrare posfunt* Diei pattern alteram exercitationi militari, al- teram literarum ftudiis impendunc, donee a Re- ge evocatis in Franciam proficiscendum est. Primam fibi palmam praereptam dolent a mi- litibus, duce Araufiaco, quibus contigit fu- rentQm andacia Napoleoneni profligare, Scd et* C 140 ) ctiam mine coercendos vident rabiofos Napolc- onticos , nnllum non fcelus anhelantes. Praefto flint, proficifcuntur, valedicentibus nobis, vexil- lumque tradentibus, quod dpnaverat puellarum flos Traiectinarum. Feriafum tempus, ad relaxa- tionem datum , tranflgunt in Francia , excubant , vigilant, in omnibus milites agunt, nihil vero ex hac vita contrahunt temeritatis, petulantiae ., aut cuiusquam vitii ex eo genere, quod a mi- litia vix feiungi posfe falfo creditur. Subac- tis hostibus, patria vindicata, honorifice di- niisfi funt et reverli , Jaudante Rege , applauden- te univcrfa civitate, nobis honor! fice'recipien- tibus in fenaculo academico , ubi vexillum , in rei laudabiliter gestae perpetuam memoriam y cum concinna vTrcypMtyy , ab Heusdio nostro inventa, fufpenfum asfervatur. Vix requieverunt generofi iuvenes, cum lae- tus ille Academiae dies illucesceret , quern fe- flivo celebravimus gaudio, ineunte menfe No- vembri , proxime exacto. Nullus antca dies Academiae nostrae laetior extitit , quam quo G u i 1 i e 1 m u s I. totius Belgii Rex , collap- fas res nostras reftituit. Reflituit? Imo vero infigniter emendavit, auxit, locupletavir. Hu- ius . C ins enim Inftauratoris benevolentia Academiam nostram omnibus iis/inftrtixit, quibus formari posfint fideles Ecclefiae Chriftianae antistites, divinaeque interpretes doctrinae; iuris ec itifti- tiae. confulti ; indices finceri; patroni caufarum facundi; medici ac chirurgi , ad artis leges ip- faque experientM docti ; pharmaceurae industrii ; parturientium adiutores providi ; philofophi acu * ti; mathematici diligentes; astronomi attend; historic! verum amantes ; pbilologi elegantes; oratores diferti ; artifices ingenioli ; agricolae prudentes: omnes fibi fuisque, omnes denique Patriae humanoque generi , profuturL Quern in finem tot tantaque discentibus adiumenta prae- buit et incitamenta, docentibus tarn honorifica laborum praemia, tarn dulcia fenectutis Tola- tia, tarn falubria morborum levamenta, ut ni- hil amplius a nobis fperari , nedum optari , po- tuerit. Sed his beneficiis laudandis hodie abs- tinendum fencio mihi, qui, ipfo initiatae Aca- demiae die , ufus fim vobis in hac laudatione confentientibus, meque adeo benigne audienti- bus. Quod turn optavimus precatiqxie fuimus, id, x co inde die, favente Deo, nobis et Acade- rniae C '4* ) miae evcnisfe , quis vestrum est , quin gaude- at? Regis enim providcntia legem, nobis da- tarn, ita esc inrcrprecata , nt difficuhatibus nos expediret, quibus ab initio implicit^ vifa fuerac accurata eins obfervatio* Porro Profes forum nnmero adiurxit duumviros, ingcnii, doctri- nae , virtutis fama celeberrimos , Ada m u m Simons et D ani el e m Dij liu in, quorum ilium hesterno. die aiidivinuis/Oratorem fimul ac Poeram, literarum Batavarum ec eloquen- tiae docendae munus feliciter adeuntem : hnnc propediem anditnros nos fperamus, medicinae docendae provinciam fuscipientem. His ve- ro aliisque docuinentis, Rex optimus earn no- bis dcmonilravic benevolentiam , quam vcrbis Hgnificavit humarjisfimis , cum antea faepius , turn vero etiam paucis post folennia nostra diebus, quando Senatus delegates eum adeundi copia facta fuit expptatisfima. Quae vero nova ftipendia iuvenibus bene me- rentibus destinavit Regis mtinificentia, in iis conferendis non defuerunt Academiae Curato- res, prudentisfimi regiorum beneficiorum distri- butores. Nos autcm , qui , five alibi , five in hac Academia, a Rege condicuci fumus iudi- cc> C 143 ) -ces honestae concertationis Hterariae , edito pro- grammate, curavimus, ut mature ad pal mam propoiltam adfpirare posfint iuvenes , ingenii alacritate, discendi ardorc , honorisque ftudio praecellentes. Eiusmodi vero iuvenes, non adeopaucos, fo* vet Academia nostra, cum veterano's, turn no- vitios, quorum numerus, post inffouratam Aca- demiam , praeter fpem ec exfpcccationem nos- tram, accrevit. Locuplctisfimi testes flint, quu hoc ipfo anno, Candidatorum : albo infcripti funt, in his Bartholdus Regnerus de Geer, qui, nobili gente natus , raro admo- dum cxemplo, fummos in Theologia honores adeptus, ut Francisci lunii, Viri, natali- bus ? eruditione, facundia, fortitudine, pruden- tia f pietate, nobilisfimi, vestigia legat, valde optamtis. Quid de Profcsforibus dicam? Qui nu- per hue evocati funt, eos deinceps munus fuum, fumma cum laude, adeuntes audivimus, fell* cemque praedicavimus Academiam, iis locuple- tatam doctoribus. Nee inirum adeo, discipu- los his gaudere magistris. Qui, aetatis caulli, rude funt donati , R o s f jj n i u s et G e n n f i u s , et- C '44 ) ctiam mine Academiae prodesfe pergunt, ille do- cendo, hie fcribendo. Quid vero de cete- fis dicam collegis? Quid de fingulorum ardo- re, in partibus* fibi datis induftrie agendis? Quid de communi omnium confilio , in prae- flandis, quae lex iubet regia? Nihil prorfus di- cam, ne vanus videar eorum, quibus ipfe 'ac- cenfendus fum, laudator: malimque adeo mihi quotidie in mentem revocare facramentum pro- misfumque fanctum , quo muneri nostro finguli fumus obligatir Huius ego iurisiurandi memor, fi quid, in Academia regunda, praeftiterim , vestra dignum approbatione , Viri amplisfimi, Academi'ae Ctira- tores lidelisfimi! impenfe gaudeo. Vobis au- tem, pro indulgentia vestra et favore, quo me complexi estis, gratias ago maximas. Faxit Deus O. M. ut diu, flatoreRege, Vobis cu- rantibus, falva fit ec incolumis haec Acade- mia ! Superest, ut tandem Rectoris munus folcn- ni ritu deponam. Itaque, iubente Rege au- gusto 5 fuccesforem mihi datum > I a n u ra B 1 c u- la n- C '45 ) land urn, Medicinae Doctorem et Profesforem , in hunc, quern hodie ingresfi fumus , annum, Academiae Rheno-Traiectinae Rectorem magni- ficum dico, renuncio .ac proclamo. Adfls *igi- tur, Vir Clarisfime! locumque occupes, quern tibi feci vacuum ! * Salve, Rector magnifice! iterumqtie falve ! Academiae veluti clavum , quern tibi trade , quiete fedens, tene feliciter! Nullas experire tempestates! Sereno naviga coelo ! Secundis ve- la da vends! Socios habe eosdem, quos tibi hodie reiinquo. Et, quemadmodtim ante hos fedecim annos, ita et hoc anno, her tutim con- fice profperrime! Fateor, paulo plus curae et; incommodi, quam antea, cum hac rectione es- fe coniunctum ; fed , ad earn fustinendam , nee deerunt praelidia aut adminicula aliunde Tub- ministrata , nee tui animi moderatio , tua ford- ,. tudo. In ceteris, quantum arnica collegarum concordia Rectorem iuvet", nos exacto hoc quin- quennio, ufu et experientia didicimus. Quid enim plurimum contulisfe putas, ad animum meum, in laboribus ac folicitudinibus, con- firmandum ? Concordia nostra. Quid profuisfe nobis omnibus, in tolerandis damnis et K in- iniiiriis ? Concordia iiostra. Quid deniquc nobis fere naufragis falutem , Deo favente , procu- rasfe credis? Concordia nostra: et ea quidem tanta, ut, cum turbine et procella iactare- mur, nee portum videremus., nemo tamen no- ftrum commune illud naufragium effugere vo- luerit. Qui igitur , in rebus adverfis , uno fui- mus confilio, quidni fperes, fore nos in pro- fperis? Equidem certe hoc et quicquid Tibi, Vobisque cunctis, Collegae coniunctisfimi ! er abfentibus quoqfte, Ravio, Seni Venerabili, tertium iam fupra nonagefimum annum agenti , raro Academiae nostrae ornamento , R h o e r i o porro et K o p f i o , infirma valetudine labo- rantibus, quicquid igitur flngulis , dulceet exop- tatum accidere poterit, hoc Vobis omne, toto apprecor animo. Vos tandem , luvenes e^optatisfimi! quod in vobis est, conferte, ad itineris, cuius estis fo- cii, tranquillitatem ! Gubernatori morem geri- te! Vestris finguli partibus ita fungimini, lit nemo reprehenfione fit dignus! Rectorem ha- betis prudentem, non rigidum aut morofum, fed feverum legis regiae vindicem , liquidem offi- cii ratio et falus public* , quae et vestra est, hand ' haud firiat esfe indulgentcm. Quae quidem ad- monitio, fi minus -videacur necesfaria, proficis- *citur tamen ex animo , falutis vestrae Ihidio- fisfimo, et convcnic patri, dilectis* filiis fuis va- le dicenti. Itaque nemo hoc a me dictum in earn interpretetuf fcncentiam, lit me poenitea't laudis , quam vobis antea tribtii , plurimae. De eo enim mihi perfuafisiimum est, et faepe tcs- , cimonium perhibeo , nunquam vos , modestia di- cendique aviditate, fuisfe fuperatos a commili- .tonibus vestris, in quacunque alia Acadenr'a. Vos igitnr ita res vestras agite, ut honorifico hoc testimonio p^rpetuo digni, et fitis, et ha- beamini ! Vimuis ac religionjs amor vestros in- flammet animos! In palaeftra literaria ita con- tendite, ut multis palmam faciatis dubiam, tan- demque vestrura complures earn reportent ! Ve - terani exemplum praebeant , quod imitenturno- vitii ! Ita commendati eritis Regi munificencis- fimo , ct Curatoribus optime de Academia me* rentibus. . Ita a bonis omnibus honorabimi- ni. Ita denique Reipublicae et Societati Chrifti- anae estis profuturi. Quod fi videant paren- tes, praeceptores , amici, impenfe gaudcbunt,. Deoque Tutori vestro, et in via Academica, K 2 pe- C '48 ) f p'criculis plena, Duel ac Custodi, gratias agent quam maxirnas., His tu , Deus O. M. votis annuas ! Tuam laudamus ac celebramus benignitatem , in con- fervanda, reftituenda, amplificanda, ornanda Aca- demia nostra. Tibi gratias agimus , quas pos- fumus, maximas, pro beneficiis in nos omnes collatis, pro auxilio, Profesforibus, per totum hoc quinquennium praeftito , et pro - fuccesfu horum folennium profpero, Tibi Regem'dc- lectisfimumV Patriamque dulcisiimam , Tibi hanc bonarum literarum fedem , huiusque Cara- tores et Rectorem , Tibi cunctos in ea docto- res et discipulos, commendamus. Tu mentcs nostras Spiritus tui Sancti lumine collustres | h Tu nobis quotidi'e delinquentibus ignofcas , pro paterno favore , cuius nobis eximium de- disti documentum, in lefu Chrifto, Filio tuo, pro nobis mortuo et in vitam revocato, Con- fervatore nostrp ac Domino y tecum aeternum adorando I SERIES *. LIBRORUM ET OPUSCULORUI4 , a Viro' Cl. 10 ANNE FREDERICO HENNERTO, ; fade ab a. 1753. usque ad 1808, priptorum. (*} ' * . -T, IMHIIIBII JLy/V genaue flarmonie des Sinnlichen mit dem far- nun ft igen in der Natur des Menfchen. (In Op ere menftrup', Genpanice edito Berolini , a. 1753. ec fubfeqq. Neue Erweiterungen der Erkenntnifs und tfe$ , Part. XI. et XIII.) Nachricht van far Schnchifchen Schaufpielergefell- fchaft zu Berlin, (In eiusdein Open's Part. Mortilifche Beobachtungen tiler die Verlliumdung , 4ie-fyh<;hheit und den drg-wohn. (Ibid. Part. XXIX.) Ge- , (*) Prpmifi hanq feriera it) Oratione mw. Plura de Henneirti vita ei Inboribus cognofcere cupientes Jegant, quae dedi in Nuncio Literario, {Algem. Kenit- en Letter by^^ a. 1814, Vol. I. p. 198.203, 217-222, 227-! 236. C 15* ) Gidanken fiber den Wtrth'und Nulzen tier Lust f pie* le. (Ibid. Part. XXXIV.) 1755. Traitg de$ Thermowttres , oit, il est parti (Tune nou~ veils Loix de la Chaleur. la Haye , 1759. > Epitre , a /' occafion de la Comete , qui a ete obfer- vee aiix mots de Mars , (T Avril et May, *759 C^ n 'jeea Fritncica, qu^e dicitur des Sciences et des drts , Tom. XI. p. 446-459.) Solutio Problematfs Geometrici : (duccre Uneam , qitae tangit duos circulos , pofitione et wagnitudine da- tos) eiusque ufus in Aflronomia , ad longitudincm um- brae planetae vel fphaerae opacae et magnitudinem pen- vmbrae deducentiam. (In Actis Eruditorum Lipf. a. 1760. p. 422 -425.) Meetkunftige Verhandeling , wegens fotnmige. . hoeda- fiighedeii der Reguliere Veelhoeken.. (Latine fcripta Dia- tribe, ab Anonymo in Belgicum fermqncm converfa , jitque ita inferta Operibus a Societace Harlemenfi edi- tis , hoc titulo : Verhandelingen ,- uitgegeven door de Holland fche Maatfchappij der Wetenfchappen te Haar- lem , Vol. V, a. 1760.) Krachtkundig Voorjlel , betreffende de beweging van twee Lfgchamen , in het ijdel en in vloetftojfen ; efa der- zelve langs een kromme Lijn afdaalende en met zich irekkends hci ai>der , door mid del van een draad , we Ike !an$ een kromme, Lijn opkliwt. (Francice fcriptum Problema, in Belgicum fermonem ab Anonymo con- verfum , in eodem, quo fuperior Diatribe,- Volumine , a Soqetate Harlemenfi editum.) Problemata , de centra aequilibrii potentiarum obli- quarum vecti adplicatarum , et de conflictu corporum im- perfecte elaflicorum , Theoriae virium vivarum repugnan- te. (li\ Actis Eruditorum Lipf. a. 1761. p. 565-570.) > Index rerum , fubiectus Petri Musfchenbroe- k i i Introductioni ad Philofrpkiam naturalem , Lugd. Bat. 1762. Verhandeling , over de wijze , om de waardijen der Breuken te onderkennen , */ dezelve eindig , oneindig groot dan klein Zijn , wanneer derzelver Teller en Noe- mer door zekere bepalingen verdwijnen, QLatine fcripta dittribe ,, ab I. 1^ B 1 a s f i e r i o in Belg. fermonem converfa , extat in hudatis Operibus Societatis HarLe- inenfis , Vol. VI. a. 1762.) Verhandeling , van de B&veeginge , welke een Lig- chaain verkrijgt , wanneer het in het aantrekkings- middelpunt gekomen is. (E Latino ferinone converfa , ab Eodem , ibidemque edita.) Problemata , de compresfione ac rejtitutione elaftro* rum , una cum adcitratiori virium vivarum disquififienc. (In Actis Eruditorum Lipf. a. 1763. p. 472-486.) Navorflngen , raakende het eevenwigt van den Hef. bsom , wanneer er verfcheidene fchuim > werkende krach~ ten trekken, (E Latino fermone ab I. I. B 1 a s f i e- r i o converfae , extanc in laud. Ojferibus Societatis Harlemenfis, Vol. VII. a. 1763.) * .Eenfge Fraagftukfan , weegens. de botfinge der Lig- skamen , en inzonderheid van die , welke een onvol* waakte veerkracht hebben. (E Francico fermone ab Eodem convAfa extat ibid.) Qratio^de in^enio Mathematici* Trai.ad Rhen. 1764, Proeve eener^ Theorie weegens de Moolens , die door '/ Water gedreven worsen. (E Francico fermone in Belgicum transtulit I, I. B 1 a !> f i e r i u s , jn laudatis Operibus So'decatis Harlem. Vol. VIII. a. 1765.) Oratio , de folido Mathefeos fludio cum educatione eovimigendo. Trai. ad Rhen. 1765. Element or urn Mathefeos pttrae Vol. IT Arithmeticmn , Qeometriam et utratn^ue Trigonometriaw comflectens.. Ibid. J76<5. Le bel Efprit. Comtdie en trois actes. Utr. 176^. Lisfertaiion fur la Pis d* Archimede. (Praemio orna- ta a Societate Regia Berolmenfi, a. 1765.) BeroK 1767. Befchouwingen wegem tie krachten der yiceiftoffen , en *;:zondsrheid die van het Water. (E Francico fennone in . ^ C 153 ) in Belgicnm transtulh I. I. Blasfi eriu/s, in lauda- tis Operibus Societatis Harlem. Vol. IX. a, Elementorum Mathefeos purae , Vol. II. Analyfin fi- nitorum et Sectioned conicas complectens. Trai. ad Rhen. 1767. Eiusdera Operis Vol. III. dnalyjin infinitorum , five Calculum di/erentialem et integralem complectens. Ibid. 1768. Curfus Mathefeos adplicatae. Pars I. five Elementa univerfac Meckantces , quae Staticam , Phoronomiam , Dynamitam ac Motus Mechanicam complectuntur. Ibid. 1768. Tweede Vet 'han deling , over de kracht der Hoeijlof- fen , en inzonderheid den wederftand van de Lugt. TDiatribe Francice fcripta , in Belgicum fermonem con- verfa ab I. H. v a n S w i n d e n , extat in laudatis So- cietatis Harlem. Opp. Vol. X 1768.) Oratid , de recreationibus a perftna viri honesti et bene nati non alienis. Trai. ad Rhen. i/6p, Curfus Mathefeos adplicatae Pars II. five Elementa Hydroftaticae et Hydraulices , tarn theoreticae quam practicae. Ibid. 1769. Enisdem'Operis Pars III. five Elementa Optices , Per- fpectivae , Catoptrices , Dioptrices et Phaometriae, Ibid. 1770. Eius- ( '54 ) Eiusdem Open's Pars IV. five Elementorum universe Aflronomiae pars prior. Ibid. 1771. Werhandeling over de Parallaxis der Zon. (In Opp. Societ. Harlem, faepius laudd. Vol. XIII. 1771.) Dissertation^ fur les moyens de donner la plus gran- de perfection aux Lunettes , dont les objectifs 'font com- pofes de deux verres. (Praemio ornata a Societate Re- gia Berolinenfi. 1772.) Verhandeling , over de Achromatique of Dollondfche Verreki'iken , bevattende de algemeene Eigenfthappen dier fferktuigen. (In Disfertationum , a Societate Bata- va Philofophiae experimentalis , Vol. I.lloterod. 1772.^) Onderzoeking owtrent de waare gedaante der Aarde. (In Operum , a Societate Zelanda editorum , Vol. III. Mediob. 1772.) Curfus Mathefeos adplicatae Pars V. five Element o- rum univerfae Aflronomiae pars alter a , cut accedit Ar$ nautica. Tra'i. ad Rhen. 1773. Disquifltio , utrum homini innatus fit aliquis fenfus 9 quo dirigatur ad dignofcendum et impellatur ad facien- dum bonuni morale** (Quae praemium ex inflituto Stol- piano reportavit, a. 1773.) Lugd. Bat, 1774. N Onderzoek , of de onzekerheid omtrent de waare gff- der Aaide eenen werkelijken invloed hebbe opde Star- C 155 ) Start ekunde en Navigatie* (In Operura, a Societate, Zelanda editorum , Vol. IV. Mediob. 1774.) Curfus Matftefeos adplicatae Pars VI. five Element* Architecture navatis^ artis gubernandi naves, Pyro- technicae et Acttftjces. Trai. ad llhen. 1775. Inftitutiones Aflronomiae fcientiarumque coniuncta* rum , Gnomonices , Chronologiae , Geographiae , Artis- qiie nauticae, fcholisprivatis accommodatac. Ibid, 1777 Disfertations , fur la Theorie des Cometes. (Duae funt disfertationes : una, fur le> Problems , determiner r orbit e paraholtque tT une Com&fe ; alt era , fur la Th6o- rie des Cometes , haec a. 1777. illa a I 773- praemii corollariis ornatae a Societate Regia Berolinenfi) Utr. 1780. Disfertations Phyftque* et Matfamatiques. Utr. 1778. Aanmerkingen ovet het Spinozisme. Ut et , over den oorfprong van het vergenoegen. (Infertae Vol. I. Dfefertationum , quas, e Germanico fermone in Belgi- cum a difcipulis fuis converfas , edidit hoc titulo : Uit- gelezen Ferhandelingen over deff^tjsgeerteenfraaieLet- teren , getrokken uit de Werken der Koninglijke Akade- mie der We t en fc happen te Berlijn. I. Deel. Utr. 1780.) Aanmerkingen over de vrijheid der ziel , en bijzon- der over de zedelijke vrijheitt. (In earundem Disferta- tionura Vol. II, ed. ibid. 1781.) , Apho- ( '56 ) Philofiphici , , fc Mis privath accom'modati. Tiai. ad Rhen. 1781. . r Oratio de Phyfiognomia* Ibid. 1782. v Over het 'hedendaagsch AtKel'smus. Ut et , over 'smenfchen gewaarwording - vermogen. (Adiectae funt snimadverfiones Volurnini III. Selectarum Disfertatio- uum, paulo ante laudatarum. Trai. ad Rhen. 1782.) Pertoog over den fchijnbaren we van de Planeet Uranus, van i Oct. 1782 tot I April 1783. (Inferta est demonftratio Libello menftruo : Algem. Vaderl. Let* teroefeningen , Vol. IV. Part. II. a. 178,2.) Unterfiichungen ilber die Bahn des Uranus. (In Hor- reo Lipfienfi , quod dicitur Leipziger Magazin fur Natitrkunde und Mathematik. 1782.) Analytifcjie Auftofung der Aufgabe , die Bahn eine s Planeten aus drey gegebenen hcliocentrifchen Oertern zu leftimmcn. (Ibid. 1783.) Disfertatid de uniformitate motus diurni terrae. (Praemio ornata ab Academia Caefarea Petropolitana. a. 1783. Analyfis eius extat in Vol. I. Novorum Ac- torum Academiae Pctropolitanae.*) Fertoog over de loopbaan van Uranus en over deszel- yen fchijnbaren weg , van I Oct. 1783. tot I Met 1784. (inferta dicto open menftruo, Algem. Vaderl. Letteroef. Vol. V. Part. II. a. 17^3.) Ana- C 157 ) AnalytifcheUnterfuchung ilber die Beftimmung der elliptifchen Bahn aus vier gegebenen helio - Oertern , und tiber den Uranus, (In laudato Horreo Over *kct zedelijk gqvoel. (In Selectarura Disferta- tionum faepius laudatarum Vol. IV. Trai. act Rhen. 1784-) 1 Ueber die Bahn des neuen Planeten. (In Annalibm dji'rowmicis , .Gerinanice editis ab I. E. Bodio, 'Berol. 17850 Disfertatio , de altitudinum menfuratitne ope Baro* ' metri fPraemio ornata a Societate R,egia Goettingen- fi.) Trai. ad Rhen. a. 1786. Ueber die parabolifche Laufbahn der Cometen. (In laudatis'B^o d ii Annalibus. 1^860 Fortgefetzte Bemerkungen ilber den Uranus. (Ibid. eod. aO Auf gleichen- Hohen zweyen Sterne die Polhohe zu finderi. (Ibid. a. 1787.) Ueber die mittlere Strahlenbrechung. (Ibid. eod. a.) Praefatio , de vita Coniugls fnae nuper defunctae , praemisfa Carminibus eius , hoc titulo : Nagelaatene Ge- dichten van P e t r o n e 1 1 a Johanna.de T i m m e r- ra a n , uitgegeveri dtor haar gchtgeneef. Utr. '1787. Uc- C 158 ) Ueber die Menge des aus Gcfasfen laufenden Was- fen. (In laudato Horreo Lipfienfi. a. 1787.) Ueber die Bewegung^ des Wasfers aus horizontalen Rohren. (Ibid. eod. a.) Verfuch einer Theorie der Bewegung des Wasfers. (Ibid. eod.,a.) Praefationes , Voluminibus V. et VI. Disfertatio- num , ex Opp. Academiae Regiae Berolinenfis felec- tis, praemisfae , Trai. ad Rhen. ////, a. 1788. huic Bedenkingen , over de terugkowst van de Comeet , die in het jaar 1661. gezten is 9 en>in 1789 of 1790. van fommige Starrekundigen verwagt wordt. (In Opere inenftruo , quod infcribitur: Nieuwe Algem. Vaderl. Letteroef. Vol. IV. Part. II. a. 1789.) Praefationes et ddditamenta , qnibus aucta est vcr- nacula interpretatio libri , anglico fermone fcripti , cui titulus J. B e a 1 1 i e , Grondbegtnfelep der Zeddijke WetenfcJiappen , III 'Voluminibus , ed. Trai. ad Rhen. * 1793, I7P4" VerfucJt einer Theorie fiber die mlttlcre Gefchmndtg* fait des ITasfers im Fliisfen. (In Tabulario, quod dici- tur Archiv der reinen und angewandten Mathematik. ? Lipfiae ed. a. 1795.) Dis- C 159 ) Disfertations fur la Fortification permanente , to Fortification de campagne , et Id portee des Bombes 9 avec un* plan cT instruction pour les Officers. Utr. I7P5- Aus Polhohe und zweyen Sterne Rectafc en/ton &c. die wahre zeit zufinden* (In /innalibus B od.i i laud. a. 1796.) Ueber- die aftronomifche Strahlenbrechung. (In Tabu- lario Lipfienfi laud. 1798.) V Ueber die Strahlenbrechung mit Rtickficht auf Ther- mometer und Barometer. (Ibid. eod. a.)- Ueber die Anziehung , der Wurzefo am binomifchcn Crosfen. (Ibid. eod. a.) Ueber die geographifchen Mtsfungen. (In B o d i i Annalibus laud. a. 1802.) Die Breite und wahre Zeit aus Hohenmesfungen zu finden. (Ibid. a. 1803.) Mathematifche- Abhandlungen , herausgegeben von C. F. Hindenburg. Leipz. 1803. der grfcften Mittelpimktsgleickung die Excetitri- citat eines Planeten zu finden. (In Bodii Annalibus laud. a. 1804.) Over de vrijwillige Geldnegotiatie , gearrefteerd den C 160 ) ip Maart , 1804. (Primum in Nuncio literario , qui dicitur Algemeene Konst- en Letter - bode. a. 1804. Vol. I. p. 252 254. deinde x prolixiori Diatribe edi- ta) Utr. 1804. Verhandeling ever de Ophaalbruggen. (In Operibns Societatis Regiae Batavae, quae dicitur Infliiuut van Letterkunde w fchoone Konften. Vol. I. a. 1808.) I N W 1J D I N G S-R E D E VAN ELANDS ATHENAEUM T H A K D E k W Ij K> UITGESPROKEN DEN 2$ VAN LOUWMAAND l8l6. DOOR B. NIEUHOFF, A. L. M, Phil. D. et Prof. IN W IJ D I N G S-R. E D E VAN II E T LANDS ATHENAEUM T E H A R D E R W I K. JLs U, doorluchte Edelheden! aan wier ktoe* ke voorzorgen en wijs beleid^ Zijne ina- jefteit, der Nederlanderi Koning, hcc hoo- ge toeverzigt op die wetenfchappelijk lecrgc- flicht, door den zegen dcr algoede God- heid en vorflelijke goedgunfligheid, herfteld, heeft opgedragen, is U, welken ik de eer heb, met blij genoegen , in die aanzienlijke waar- digheid te begroeten, is U wetenfchap e-u kunde, op wier bevordering Minerva boo.gt ? en het koor der Zanggodinnen zich verheft, 5s U veredelende opklaring, zoo naauvv ver knocht aari de waarde der menschheid, aan bet geluk van Neerlands volk, aan de eer L 2 ?an C van het vaderland, dierbaar; (en ik \veet > hoe dierbaar U dezelve zij !) is het U, Edelen! een hartftreelend genoegen, (en wie leest die- met in tiwen bofczem?) dezgn,' meer dan ee*ns vereeuwden tempel , aan Pallas en het zangrijk negcntal gewijd, door het kloek beleid en de wel verlichte vaderlandsliefde der voorvaderen hier gefticht, en fteeds, ook in kommervolle dagen, ten zegen van Staat en Kerk, in ftand gehouden y fleohts in de jongfte dagen der overheerfching, door vreeind geweld , gefloopt , van onder lifet puin te zien hemjzen 7 en , op nieuw , te fticfiteii ? Gaat U , edele Achtbaarheden ! dezer (lads heil en herbloei, zoo naauw verbonden met Pal- las outerdienst ; - gaat U der burgeren wel* vaart, zoo mild begtinftigd door den gretigen toevlbed van de keui^e def jongelingfchap , die zich hier, door beproefde vefdieilden in het wetenfchappelijk oefenperk, deri weg ter eer hoopt te banen ; ; gaatU de eer, oftimannen, bij het vaderland, in onderfcheidene betrekkin- geri, inet roem verdienftelijk, binnen uWe mu- ren gevormd", CS e ^J^ Si) dezcif nog aiom, inon_ ze gewesten en elders^ achting en lof ziet oog- ften, C 165 ) ften,) pok eerhng te zien, ter harte? (en, hoe zou ik U bcleedigen, door de minfte dub- belzinnigheid omtrent deze uwe edele zucht , en hartgrondigen wensch !) Neemt Gij alien, welke ook uw rang, en Hand , en orde , en kunne , en leeftijd zij , die ik hier vergaderd zie ; Gij, vooral, hooggeleerde mannen! in wel- ken ik mijne ambtgenooten eerbiedig begroe- te, herroepen, of nu geroepen, o.m de beoe- fening der hoogere wetenfchappen en fraaije kunften, door pnderwijs en voorbeeld, te be- vorderen, hec heuglijk licht der veredelende opklaring glansrijk uittebreiden , Neerlands ou- d'en roem, in het rijk van geleerdheid en fmaak, te handhaven; Neemt gij alien deel, in het edelfte, het welk de menschheid fiert, den burger tjne zegcnirigen leert kennen, en zich dezeiven waardig maken?, Deelt uw vaderhart, uw ino.ederhart , in. dit welda^ig voorregt , het herroepen van Mi- nerva's tempeldienst , en het herftel vau het kunstkoor der Mufen, het fch const, het ver- eerendst 3 het U yerbJijdcus.c ocfcnpcrkj! waar Gij ( 1 66 ) Gij uwe zponen moogt zien wedijveren in hoq- gcre kunde en kiefchen frnaak, in edele vor- ming var| hppfd en hart, in vlijt en moe- dig flreeyen, door roemrijke verdienftelijkheid voorStaat ofKerk, naar ecn- eervol beltaan? Dan zai U alien, pok U, ficre jongeling- ichap! de liefde uwer ouders, de hope dej? vaderlands, de wellust en roem uwer leeraa- rcn! de flatige inwijding van dit Pallas -ge- ilicht, door de koninglijke goedgunftigheid her- boren, en, onder den zegen der albegun- lligende Gpdheid, 3>feerlands jeugd ten heil, en der veredclende ppkjaring ter bevordering, gewijd, een heuglijke, een gezegende, en, ga- ve God I ]angzegenende feestdag zijn ! Ja ! een waarlijk verblijdende feestdag , die ens ruimborftig doet juichen, gcvoelvol , over eenen triomf, met gefchept uit ftroomen van Hienfchenbloed, niet gevestigd op ber- gen van lijken, niet losgeftormd uit ge- iloopie vesten, en uitgemoorde ileden, waar iiet juichgejoel des overvvinnaars gefmoord wordt in den baauwenden nagalm der ellendelingen, in den jammerkreet der handcn wringendc be- hoefte, -s-r den wrevelvollen vloek der wanho- C 167 ) pigcu ; maar een triomf der liefde van cenen Vorst, van eenen vader des vader- lands ! ecn triomf der goedgunftige behar- tiging van het dierbaarfte, het gezegendfte, voor (lad en volk, over de verbitterende ge- weldenarij van een' overweldigenden woeste- ling, die zich niet pntzag, de ongewijde han- den ter vernietiging te flaan , zelfs aan hetgeen der menschheid het heiligsc is ! Een feestdag, gewijd aan Minerva en haren fmartverzachtenden olijftak , ter eere der hooge waarde der menschheid, ter eerp van het meest veredelende voor den mensch, ter eere van waarheid , van fghooqheid en deugd ! Een feestdag, op welken de onfchuld julcht , en het blijgeftemde Paean niet wordt ui.tgeperst door woedig doemgezag , noch gevergd aan het hart, met jammer overftelpt, in rampen zwoe- gende onder het dwangjuk eens fnoodaarts met zijne hoelfchap , die ons in hettreurgewaadjoeg; maar, vreugdevol over het herboren heillichc en de herrezene vrijheid , opwelt uit een opgeruimd, onoverflelpt, gemoed! Dat zich dit dan nu ontflujte, met C 168 ) (I) In heiligen eerbicd, over den ondooc- grondelijkcn, altoos aanbiddelijken , wonder- -vveg der goddelijke voorzienigheid ; (II} in ecn verheerlijkend gevoel, over den zcgen dor koninglijke goedgunib'gheid ; (III) in het onbekrorapen bezef van het heil clever feestviering , voor ons, gelijk wel eer voor die van Athene, -9 cen plegcig Pana- thcnaeum , waar de lof der wijsheid rijsc , uit den zegen der veredelende opklaring , het hoogst ge- luk voor mensch en yolk! Ziet, daarin, geopend bet onderwerp mijner fcestrede ! Ik ben fier genoeg , mij te mogen vleijen met uwer aller billijking van deze mijne ibhikltfng - keuze , gewaarborgd door uw wel- verlichc oordeel, zoo wel, als door uw edelge- ilemd gevoel. En dit, en dat, ontfluit U hier, een too- nee}, treffend , en Jufsterrijk , in rijkheid en edelheid, fchoonhcid en bevalligheid, tijdig- held en belangrijkheid. JMaarook, en die, en dat, maakt hier, en heeft, billijke aanfpraak op cencn redenaar, even kundig, als welbcfpraakt , en op een cunsrvernuft , uirgerust met gaven, geevenre- C 1*9 ) digd aan de hooge waarde van dezen feest- tekst , en aan den onwaardeerbaren zegen van dezen dag. O ! hoe wenschte, ik mij thans die gave , om U dezen te kunnen doen gevoelcn, en die te kunnen ontfluijeren , zoo, als mijne ziel die wenscht ! Grievender, welligt, dan u we goedgunftige denkwijze vermoedt, vale het mij, mij , vpor dezen wensch , te klein te gevpelen , die tc wel gevoele mijn te koud en te fchraal denk- en taal - werk , min ber,ekend voor zulk eene feescplegtige roeping. En , wat kunt Gij ook verwachten- van ie- mand, grijs geworden in den ftillen fchuilhoek , onder wijsgeerige befpiegelingen , die hem , zoo overtuigend deden inzien het klein beftek zijner kunde, het grootte zijner onkunde, hec weinige, dat hij wist, het vele, dat hij had kunnen, helaas! had moeten weten , en die hem even dringcnd terug hielden , z-ich te wagen , het toppunt der eerc te bejagen ? Maar die , dan ook nog , door een overheerend dwang- gezag, tot een ontmoedigend niets-doen ver- wezen, het weinige fchier ontleerd, en van zulk zulk cen fpreekgcftoelte vreemd, ja! hqive- rig is. En, zou ik beftaan hebben dit te beklimmen, zonder uwe, doorluchte Edelheden! rriij zoo verpligtende , als vereerende nqdiging ? ^ Hieraan, naar mijn vermogen, te ppgen te voldoen , rekende ik mij , ondanks mijnen fchroom en zwak gezigc, zondcr keuze, ten pligt, en daaraan, eenigzins, te mogen vol- doen, het mij. meest voldoend genoegen. Gerugdetind door uwe toegeeflijkheid en goed- willigheid, vertrouw ik tevens op de milde in- fchiklijkhcid van U ^llen, die mij met uw ge- hoor verwaardigt, Smaakt, in het feestelijk onderwerp der rede, eene ruinie vergoeding van al het bevallig fchoon , waar mede bet de rederraar ^e vergeeis poogde te iieren! J. Eene feestvierende fchaar, fhitig feestvie- rende in dit tempelgevaarte , feestvierende tcr eere van Minerva , van eene , hier her- Helde, Pallas, hicr, waar het fchaamteloos gcweld der ^igendunkelijkc overhcering fchier niccs niets te verderven ovcrliet ! Wat ziet mijt} oog? welk wondergevoel doortintelt, thans, roijnen bpezem, in die godgewijde ge- ftidjt? Wiens gejnoed, algpede Hemelvader! is niet geheel gevoel ? geypcl van heiligen eerbied, over her zegenrijkc, in het duiscere 4er wondewegen van uw albeflier? Wie is er , ^vie zou er kuinnen zijn ^ in Neerlands ouden zevenftaat , wie > in het nu vereenigd rijksgebied van Nederlandfche broe- derfchap, wie, in het befchaafdere Europa, die niet , met diep ontzag , bewonderde het on- doorgrondelijke der heilige wijsheid en liefde in 'swerelds albevvind? Wie flaat niet ver- Hoind, over haren wonderweg, in onze dagen? Hoe luidfprekende oqk de daar van voorhan- den zijnde gedenkteekcnen, in de aloude, zoo gewijde als ongewijde, en latere tijdrollen der vorsten en vollcen, zijn: luidfprekender, al- toos voor ons, kan noch zal er zijn, dan dat, hetwelk ons, in dit jongfte tijdperk, en beanftigend, en blij verrukt, deed vcrbaasd ftaan ; dan de pntzettende krijg- en treur- tooneelen, welken wij, van rondsom, als met ei- eigen oogen aanfchouwden ; dan de duize- Icndc flingeringen van gevaren , op den (leilen oe- ver eens afgronds, waar ons een veege onder- gang aandreigde, waar het herftel eens vrijen volks 5 naar den rnensch , wanhopig fcheen ; dan de onyermoede uitredding uit dien bangen nood ; dan de verrasfende flaking onzer zoo vastgeklonkene boeijen; dan de zegenrijke herftelling van volk , en vorst, en vaderland! Ja, eene uitredding, eene verlosfing, eene herftelling, waarin zich alles opdoet zegenrijk. Zegenrijk! Herdenkt, in pnzen hogen nood, den hoogstnoodigen fpoed ; herdenkt den ons zoo veegen ftand , als te midden van ee- % nen vloed, geklommen tot den zoom der lip. Zegenrijk ! Herdenkt de nook vplprezene af- '' wending van de, aller venderf dreigende, oor- logsplagen: daar Bellona, altijd geducht, maar het hoogst te duchten met ee.n trotsch en grim- mig, wijkend heirleger, een heirleger, in het- v/elk de ijdele wapenroem ligt kon zegevieren over de menschheid en menfchelijkheid, .-* den drempel van ons landje fchier. genaderdwas. Zegenrijk! Herdenkt de, -boven aller ver- moe- C '73 ) moeden, gewenschte bevciliging onzer landpa- Jen, en derzelver uitbreiding ," in Norlands ver- eeniging met deszelfs ouderen breeder tot n huisgezin. En dan ook zegenrijk! door de alom ged- pende, en zich, met eenen fpoed, die fchier verbcelding en wensch overtrof, openende broiv nen van welvaaxt en volksgeluk. Ja! nog ee'ns, zegenrijk^ niet alleen voor Frankrijk, maar ook voor cms.' u Herdenkt den jongst hcrvatten aanflag van een trouweloos ge- boefte, en van den trouw - fchendenden Codi- kaan, gelijk een woedige Hijena, zijn rots* gebied ontfprongen ,' en weder opdringende ten keizerstroon , afgeflaan in fchijnwoorden van ronde ondubbelzinnige opregtheid , de vleijende inom van zijn wrokkend gevoel, en zijne on- ontwapcnde heerschzucht ! En ziet dan ook de ontzettende verguizirrg van dit verwaten oudier , met zijn zedeloos gebroed ! Hij-, die met mij kan, en wil, nadenken den draad van rag , waaraan ons behoud , alhier , in den fchier driejarigen kommerdjd, hong, zal^ met mij , verbaasd flaan over de hooggezegende uitkomst; eene uitkomst, die de koenfte niet C 174 ) iiiet beftorid te denkeh; eene uitkomst* bij wel- ke de wanhopige mensch , verftomd in en over het heilig ondoorgrondelijk diiister vandengroo- ten Godsweg, verfchijnt in zijtie armoedige zwakheid: terwijl de Godheid zich kenfchetst* in heiligen luister verheerlijkt, aanbiddcJijk in magt en rnajefleic. Te gevoeliger, te treffendef, te oritzetten- der, moet ons dit landsbehoiid, die volks- herflel, ja! deze algemeene wedergeboorte, zijn, daar de onverzettelijke overmagc , " waaron- ^derwij, magteloos, gekromd lagen, ons roer- loos geboeid hield, onze vernedering, onze val te dicper xvas. En hoe diep, hoe onpeilbaar dicp , was deze nice ! Scheen ons dezelve riiet gro'ndeloos? Zagen wij Neerlands heilzon langzaam tanen ; zagen wij dezelve fpoedig kimmen: wie moest, naar menfchelijk inzien, niet wanhopen aan een troostrijk, een glansrljk , ontkimmen? Trouwloosheid t die met geheiligde denk- beelden , en den mensch zoo vereerende , als bekorendc, woorden, vrijheid, gelijkheidv troedcrfchap ! fchaamtelo'os fpech , en mensch- onteereude gcvoelens van vuige zelfzucht en fnoo- ( '75 ) ihoocle overheerfching, heimelijkkoestert,nlaak- te Neerlands duurgekochte onafhanglijkheid ten bedriegenden Ichijfl - vertoon van den Frank,, door Nederland welligt meer dan ens betaald, minder dan ens afgeftaan door de gewaa'nde gemeenebest-gezinde bewindvoerders der Gau- lifche broederfchap : groot in hunne' groot- fpraak , gelijk wind en wolken zonder re- gen". In naam bondgonoot^ was Neerland, in liet oog van den ichrikbewindvoerenden volks-des- poot, in de daad, een volkje der dienscbaar- heid. In wier lippen hec woord vrijheid eene vaste plooi had gevormd, dier boezem was vol <^an werktuigen der flavernij. Ja! ook dezen ijdelklinkcnden naanl misgunde ons, weldra, de reusachtige vreemdelirig van Corfica, door ongetemde heerschzuchc , zich ten heer der franfche dynastie verheffende, en deszelfs keizerstroon flichtende, en naastende, en zich aaneigenende. Grensloos in zijn gedrogtelijk heerschzuchts- (lelfel, gevestigd op een even gedrogtelijk grondbeginfel eener algemeene alleenheer- JTching-, fcheen hirj niet minder te bejagen , dan ( '76 ) zijnen fccpter te zwaaijen Over geheel Europa , ja! wclligt, over nog meef dan e'en wereld- deel! Wie bepaalc den* omtrek van dien denkbeeldigen zwaai, in het oog eener nimtoef zatte hecrschzucht? Welk vo'ik, welk volkje, van der Alpcri kruin tot de zeemonden van Rhijn en E ? ems* bleef ongcmoeid voor de trotfche overheefing^ en wrevele onderjukking dier Franken? En wij , en zoo vele anderen , zagen ons on- afhankelijk beflattn , plotfeling, (en wie her* denkt niet, met een afgrijfelijk gevoel van verontwaardiging , dien donderflag der overWel* diging ? wie gevoelde zich riiet door fchrik verftomd, en wcende niet?) wegzinken in den oeverloozen flindkolk der albemeesterende dynastre ! Met een dieptrcurend gelaat 5:agen wij het oude Batoos erf, Neerlands vrije bondge- nootfchap, alom met roem bekend, bemind t geacht, - ons dierbaar vaderland, her* welk de wrevele dynast, eerst nog, als v6or een oogenblik , eene kom'rrgskroon , gedrukt op het hoofd van enen uit zijn ras , opdrong, nit de rij der onafhankelijke volken weggeveegd, den C '77 ) den vrijbuirenden volksroover tcr prooi ., in taaije dwangkccencn geklonkcn 3 mai- den menfchclijken oogenfchijn dier zegevieren- de keizer-hora, voor altijd verloren. Of nog iets aan onze vertrapping ontbrake , was de overmoedige Frank onbefchaamd genoeg 9 ons onze onderjukking aftefchilderen , als een glorierijk eerbewijs. Eeneglorie, helaas ! dik bezwangcrd met rarapcn en plagen, en Necrlands 'ondcrgang. Een zwerm van vreemdelingen , fcberpzigti^ als de avondwolven, op listen fijn afgeregt, trotsch in driesce aanfpraak op- onze onderwer- ping , grootsch op onze inzwelging in bet gul- zig Gaulenrijk, betrappclde onzevloeren, ont- wrong den eerlijken vaderlander de teugels van het bewind , drong zich , fier en forsch ten eerezetel in , verfchopte onze vaderland- fche wetten en regten, ondermijnde zedem en gewoonten: en founne fnoode aanflagen bad-* den alien eene ftrekking, onze bronnen van be- ftaan en welvaart uic te droogen, te vrijbiii- ten op den zegen onzer oudvaderlandfche nij- verheid en fpaarzaamheid. Ook Neerlands minveinzende taal, die de M fchand- C i,~8 ) fchanddaden niet zedeloos verblocmt, onze minverpcstc dcnkwijze, godsdienflig en eed- getrouw, waren dezen, zoo ligthartigen > als ligtzinnigen , hoop , ten (teen des aan- ftoots. Scout, en heet op buit , fcheen him toeleg niet vreemd, deze, met naam en volks- bellaan, gansch uit te roeijen. Lieten zich die nieuwdingen, (en Onder dezen waren niet weinigen , die hunne fchamele armoedigheid met de driekleurige dwanglcus bed eke hielden :) driest voorftaan , dat hen *s volks weldaden, ook in den flaap, moesten vol- gen: even fier waanden zij, ons begenadigd te hcbbcn , met hunne , ons onverllaanbare wet-* ten , wier vuil grondbeginfel , hetwelk der natuur en der menschheid ten hoon ftrekt, getnigt van den fchendzieken aart der wetge- vers. Hunne fchatkist, met onze fchatten voorzien- de , verbraken zij 's lands oude trouw, en vcr- nielden het zoo wel verzekcrd inkomen van liuis- gezinnen en geftichten. Httnne ingevoerde lasten, alien zwaar druk- kende , behalven die , welke op geld ontlasting uitliep, ontmoedigden de vaderlandfche vlijt; kne- C i/s> ) knevelarijeti den handel; befpieders de vcr* trouwelijkheid, zelfs in den vriendcn * kring. Noch goed, noch bloed, was in zckere vei- ligheid. \Vaar men zich wendde , zag men den vreemden nafleep der dwingelandij , waaron- dcr liet volk zuchtede , weelderig en hoog ge- borst; den niet ontaarden Batavier kwijnend en neerflagcig. Onze legcrmagt fmolt weg in den dikken drom dcr cohorcen dier albeheefing, tuk op volks en lands verovering. De dwang-eisch op Neerlands goed en bloed , als cijnsbaar aaii Cof fikaanfche eerzuchc , nam dag bij dag toe. Onze jongelingfchap , zoo min gedemd voor dien bloeddorfHgen krijgsftand, zoo zeer af- Jkeeiig van cbt fransch omzwerven en landeu afloopen, van hunne bloed- en moord-too- neelen, zoo hoog geftemd voor her vreed- zaam levens beroep, de nijverheid, en hcc flille huisgeluk , zagen wij gedreven, znid- waarts, naar de boorden van den Taag en de Doura; noordvvaarts, naar de oevers der Mos- kwa en Berezina , om flagcofters eener zwijmel- dolle eerzucht te maken > of om ze te worden. Zelfs, (trouwens, voor de jammeTreeks M 2 van van on^en gruwcldwang, en voor de akelige nachttooneelen van Neerlands uitgebluschte zon , is mijn blad te klein , het wintcruur te koud:) ook de inflellingen van het on- dcrwijs in onze hooge leergeflichten , alom be- roemd, alom in achting en aanzien, mogten der geesfelroede dier; franfche omfchepping fliet ontgaan. Eleven fommigen in fchijn ongcfloopt , dezel- ve werden echter op den ftrammen heerfcher- leest verfranscht. Dat milde, vrije, ongedwon- gene, zoo gehecl cigen aan en in het rijk der wetenfchap en fraaije kunften, zag men vervangen als door een foidatenachtig dwang* werk: het ftatige, deftige van den "vaderland- fchen tabberd, door een tooneelachtig bont tooifel. Sommigen trof de fchorre magtfpreuk: ver- dwijnt! En ook deze keizerlljke genade-fiag trof onze Pallas : zij verdween. Vergt mij niet, te hernieuwen dat hartgric- vend leed, hetwelk ons trof: ons , vol veront- waardiging over alien, welken ons dat drie- kleurig dwangflerfel opdrongen , en zich daar- mcdc, bij. ons, (lioe fmartede hct mij, den groo- C grooten , verdienftelijken CUVIER , hier, in gecne andere, ons min vernederende , hoedanigheid te mogen gedenken !) vertoonden , bij den val van die 6ns Palladium! Met bloedende harten , zagen wij ons dezen tempel gefloten : eenen tempel , in welken niers zoo zeer behartigd wcrd , dan het geeri de waar- de van den mensch, naar waarde, verhief; waar men alles leeraarde en aanbeval, diensc- baar aan waarheid, fchoonheid en dengd , aan het rijk der rede, vrijheid, en- zedelijk- heid , het dierbaarst menfchen belang ! waar Hiets zoo zeer beilreden werd, als het geen, 5oor wanbegrip of wanfmaak , zedcloosheid of dwingelandij , dit onteerde, of daarop in- breuk deed. Te grievender viel ons deze grief, ziende de dubbeldeur van den krijggierigen Janus deeds wijdcr geopehd. Wie kan, zonder zidderend angsrgevoel, onsen veegen flaat, hicr, her- denken, toen de hooggecluchte Nemefis, ein- delijk tergens moe , hare zwaarbeladene ram- penkruik, op den overmoedvollen , en " door fortuins overmaat dronkenen overweldfger , met zijn C 182 ) zijn verwaten geboeftc, uitftortcde V tocn Bcl- lona, met het nimmer zatte blocdzwaard in de cone , het helvuur dcr verwoesting in de an- dcre hand* rondsom ons waarde? toen wijken- do hcirlegers, uitgeleerd in de vernielkunst , dcr (looping gewend, altoos niets ontziende* ons, naar het onmenfchelijk oorlogs-regt, be- dreigden met de puinhoopen onzer have , varen- dc en levende? toen de angst voor den aftocht dervlugtgereede overheerfching, alhier, ftond ver* vangen te worden , door dien van den intocht der zeeghafte vervolgers , die ditland , als door de fran- fche inzvvelging reeds fransch geworden, vijan- delijkzondcn kunnen befchouwcn en behandelen? MJ) dunkt, in U alien, zie ik, als herleven de bekommerende gevoclens van dat hagchelijk tijdsgewricht , de angstvolle gemoedsbedeesdheid van dien dag! Maar, mij dunkt, ik zie ook U alien nog diep getrofFen , om en door het verflommend bczef van den wonderweg dier zegenrijke Gods- befchikking, in die dagen ! Nader btj ons, dan wij dachtcn, was Ncer- lands fchucsengel , met hcc vcrmogendst en boven alle vermoeden weldadig behocdmiddcl , tegen die onheildreigend gevaar. Verflagen flond de ftouthartigfte , zonder handen fchier de kloekfte. De vlngtende heirlegers, op niets dan lijfberging bedacht, vergaten het, ons dodelijk , him hoogwigtig, belang ia Neerlands lang veiligen fchuilhoek. De korn te voren zoo vermetele vreem- deling, in ons midden gejaagd door angst voor de'nakitig van den zegevierenden vijand van buiten, gejaagd door een niec weinig ont- rustend gewisfe van binnen, verdween, als cen dief in den nacht. Die ons 'savonds hooghartig knevelden, wa- ren 's ochtends te zoek , en, met him , het Cor- likaanfche gruwelgezag. Nog zie ik , dunkt mij , de gcbuurte , ver- tukt en opgetogen ! Met welk een luid dank* gevoel borst een ieder uit , in het verblijdend Ebenhaezer ! Ja! in een drieniaal gezegend Ebenhaezer borst een ieder uit, toen de aanfnellende over- winnaar, ons afgefchctsc als eene horde van Barbaren , als grimmig en ongevoelig , als woest enongemanierd, alsplunderziek entukopbuiten roof, c g ) roof, (en kondcn wij, die*toen zoo mocijelijk iocs van elders koiiden verncmen , hen an- ders te gemoct zicn, dan,, ten minflen, alsland- overwinnaars ? en rapes ten wij , ook voor de- zea, niet hoogst beducht zijn?) toen dezen zich, in ons midden, verkl.aarden , onze verlqsfers van het franfche dwangjuk, herftellers van ons vuderlancl * vrienden , die onze kluisters door fraai gemanierde Franken gefmeed , verbraken , en ons , vercrouwelijk , de hand der vriendfchap-reikten! Welk een .verftommend vvondcrtooneel dier dagen ! Toehoorders ! De Zienders van den ou- den dag hoor ik 7 dunkt mij , him juichend danklied op de hoogfle toonen ilemmen , ter ee- re van huunen Jehova! Maar, mij dunkt, ik hoor ook nog, met heilige aandoening, het juichend' danklied, aan- geheven. door den grootmagtigen Vorst , deij grootmoedigen Keizer der Rusfen , in de ne- derigfce, de eerbicdigfte godsdienftigheid > de Godheid lofprijzcnde, die den dwingeland, ver. bazend door zijne onbegrensde uitbreiding, we- lig door zijne geweklige kracht, de geduchte plaag der vromen ! magteloos ter ncdcr flocg. Ik hoor dit juichend danklied nog , door Eu- ro- ropa, weergalmen, over den wonderweg dler verlosllng , ter eere van den God aller volken ! Niet zonder vcrloochgniing, moec ik mij thans het zielverrukkend uitweidcn in dien Goddelij- 'ken wonderzegen ontzeggen. Geregtige Hemel ! welk een worgengel zweef- de, wuft en woest, over Etiropa^ met vutir en zwaard, met volkskluisters en landbederf! Geregtige Hemel! welk een geest zweefde over Europa, die de barren der Vorsten en Volkan zoo magtig ontvonkte, zoo eenftemmig bczieldc; het ge weld 'den aartsoverweldiger onc- weldigde ; zijne (irijdzuchtige heirbenden , hcin- de en veer , 'verllrooide ; en den .dwingeland , door ramp op ramp, vermande, in eigen net gevangen ! Geregtige Hemel ! welk een geest , een geest van licht en heil , ontvlamde de harten der Vor- Hen van Europa , zoo vaak wijd verdeeld , zoo ^elden tronw gepaard, met eene broederlijke eensgezindheid, als in en tot een eenig huis- gezin : ! ontvlamd.^ en naauw vereend , om de af- geoorloogde volkeren met den zaligen vrede te zegenen, en, onder den zegen eener vlijt- en .vreugde-koeflerende Irene, te doen herleeven ! Welk C 1 86 ) Wclk een heugelijk vcrfchiet fchijnt zich , na zoo vele wentelzieke jammcrjaren , aan den volks hemel op te doen ! Mij dunkt , ik zie , als door die wonderverfchiet , eenen dageraad, den heil- fcondigenden voorbode van den Vorsten en vol- fcen heilaanbrengenden dag eener duurzame vre- des - eeuw I Ziet liier, (en wieziet dit niet met diepeneer* bied ?) de Vorsten van Europa 3 him onftaatkun- dig oud eri^elang verzakende, zich fcharen, met trouw vereende harten en handen, om hec heilig outer der menschheid! Ziet dezelven wedijveren , met onvoorbeeldig eensgeftemde pogingen, in den vrede te flichten, den ge. Hichten duurzaam te maken, den dwingeland en overheerfcher , de dwingelandij en overhecr- fching, uitteroeijen , den tempel van Janus te fluitcn, en de oorzaak van ontfluiten voorte- komen ! Warcn omwentelingen , voor het menschdom , hoe zeer dikwerf niet zonder harde fchokken , fteeds vruchtbaar in ontwikkelingen , en zoo ge wilt, in verheffingen , boven het, anderzins, on- vcrzettelijk vooroordeel of de wrokkende woede, boven hec ftijve onverftand, en de ruvve zeden : ook ( 137 ) ook deze, zoo roerzieke als rampvolle, wente- Jings-hora onzes leeftijds zal, in rustiger dagen, voor het menschdom, in meer dan een opzigt, gezegend zijn. Ook deze worde, eerlang, in de gefchichte der menschheid, een alcoos gedenkwaardig tijd- perk! gedenkwaardig, door eenen aanmerkelij- ken Hap, voorwaarts, in de volmaakbaarheid van den mensch ; gedenkwaardig, door eene fhatkundige verlichting, ter ontwijking* hieree- ner Scylla, daar eener Charybdis, klippen , vol gevaar voor de hulk van Staat, even hagchelijk voor Vorsten- als voor Volks -geluk , voor de rustenorde van binnen, als voor de veiligheid, ontzag en vrede van buiten! Voorwaarts, niec rugwaarts , is de Itrekking van den weg der heil- bevorderende Voorzienigheid in het menschdom. Maar werwaarts zie ik mij , door hec fchoo- ne, het bekoorjijke, het hartinnemende dezer befpiegeling , vervoerd ? Houdt, bidde ik U, deze nitboezeming die hart ten goede, zoo zeer opgetogen door hec aanbiddelijke van Gods heiligen wonderweg in liet menschdom ; zoo verrukt door den fchoonen dageraad van den, het geluk der menschheid meer en ( 188 ) en meer bevorderenden dag ; zoo zeer doortrok- ken van het gevoel, de menschheid in den rnensch veredeld te zien I Zegik te veel? Wie is hij, die tegeh mij den fteen opvat, wanneer ik deze verlosfing, als voor ons een wonderwerk der goddelljkc wijsheid en liefde, eerbiedige"? Zooiemand, ik, voorzeker! ben zeer fchroomagtig , Gods almagt, uic heilfgen eerbied voor de godde- lijke- wijsheid, als eenen werktuiglijken won- derflag, in te roepen. Als uit den fomberftcn treurnacht, in eenen blijlichtenden dageraad, was onze uitgang uit bet rijk der groote natie, het gehate rijk der verlaagde dienstbaarheid ! in den ontloken dag des herftels van het gcliefde Batoos erf, van deszelfs vrijheid en zegen. Met, of in navol- ging van den gewijden Zanger, mogen wij al- ien rustig aanheffen: God heeft ons Nedcrland die gunst betoond, Dat Batoos kroost op nieuw in vrijheid woont/' En , wie bewondert ook niet den verbazenden eerbied dier wonderverlosfing in aller harten? Wasderzelver gejuich, alhier, rain luidruchtfg, ' bee was te eerfaiediger. Door die godeerbie- .di- C 189 ) digend gevoel, met onderlinge vaderlandsliefde vertcderd, zag men aller harten, in eene , even gullwdge als ondubbelzinnige , eeriftemmigbeid. Op aller gelaac fpeelde eene onverdeelde vreug- de, over het herboren vaderland. Alle handen zag men tevens vereend en vreugdcvol uitge- ftrekt, tot den vorst onzer liefde, welke niecs dierbaarder ter barte nam- dan Neerlands, zijns geliefd , maar diep , diep vervallen 9 Neerlands behoud en herftel, deszelfs veiligheid en vrij- held, welyaart en volksgeluk. Zoo zagen wij, (gedankt,'geprezen, verbeer- Jijkt zij, o Godt uw wondcrweg, op welken ons , van onder den drang der volksberoeringen , uwe heilbanier verrees!) zoo zagen wij , uit de akelige treurfchaduwe der vernederende afhanke- lijkbeid, en de diepte der franfche ellende , een vreugdelicht opdagen , waarin Nederland . her- leeft , onaf hankelijk en vrij ! Zoo zien wij den wrangen kommertijd vervangen, door een blijrapedig feestvieren over den , ons niet te vermoedenen, zegen der Godheid, en f s Ko- nings goedgunftigheid ! II. C '90 ) I I. Noem ik het feest van dezen dag , ook , ee ne feestvicring ter eere van 'sKonings goedgun- fligheid: wie is zoo ongevoelig, ook, in deze, niet te erkennen den zegen van Gods wonder- weg ? wie zoo ondankbaar , in den Vorst van Nederland niet te vereercn het doorluchtig hulpmiddel , in de hand van den hoogften Alre- geerder, ten herflel van Neerland, van Neer- lands volks-geluk, en van de eer des vader- Jands? Wie ware flinksch genoeg, hier, een zweem van vleitaal te verdenken ? Getuigt deze van ee- ne laagkruipende ziel en ongekuischt eer-ge- voel : dezelve ware , den verlichten , den edel- gevoelenden vorst, zoo walgelijk, als beleedi- gend. Neerlancis oppermagt is in de handen van eenen Koning, die zich kenfchetst door onverfierde opregtheid, gelijk de Koningin door onverzierde zedigheid. Mijne geheele ziel doet blijmoedig hulde aan deze en die. Ik fchroom ook geenszins, mij den tolk uwer.gc- voelens te vcrklaren. Te rustiger, daar aller naauwgezetheid , ter eere van hoofd en hart, bo- boven alien zweem van eenige verdcnking, en gemoedelijk geftemd is, om der heilige waar- heid , wier belijdenis bij eenen Koning de wijze Solon ter wet fchreef, den waarlijk verfchul- digden tol , pligtmatig en blijmoedig , te be- talen. Eene waarheid , die , in de tederfte , de be- minnelijkfte , de vereerendfte , gevoelens, open- lijk fchittert; die, in luidfprekende daadzaken, geopend ligc; die ons, in den Vorsc der Ne- derlanden, den tegenvoeter van den norfchcn dwingeland doec vereeren ; die ons bezielen moet, met zoo veel achting en liefde voor eenen grond^ wem'gen, heilbevorderenden , Koning, als ver- achting en afkeer voor den despoot in den nim- bus zijrier glorie. Bij dezen, trouwens, is de mensch flechts flaaf: de menschheid zonder waarde. Hij, fchoon flaaf des gevals , alleen het gewaand ee- nig zelfflandig einddoel, ziet niets, en gedoogt, om zich en voor zijne voeten , niets , dan vleijen- de en fleeds onderdanige werktuigen van zijne eigendunkelijke oppermagt , van zijne onbeperk- te heerschzucht^ en van zijn wuft gezag. Van den Vorst der Nederlanden kan en mag ik C :k zeggen, C en wat ^ an ^, voor den vrijeri BCN tavier heugelijker , voor zijn Koninklijk Opper- hoofd vereerender, zeggen?) het geen Tacitus roemt in Nerva Caefar: hij weet den zoen te 5 , treffen, tusfchen de twee afftekendfte zakcn, de oppermagt en de vrijheid". Als op den voorgrond der grondwec , wilde hij deze , als eenige heilige, ondubbelzinnige , voorwaar- de van die, en met gelijken eed, bezworen, gc- rekend hebben. Is voor den despoot alles regt , niets pligt ; zijn wil der onderdanen wil ; zijii dunk albedis- fend, alverpligtend; zijn wenk even grenzeloos als zijne mage, aangeeigend door geweld of list, of door beiden: wij eerbiedigen , in Vorst WILLEM, eenen Koning, die zelf, en uit zich zelven , tegen over de hem opgedragene hoogc regten , ftelt zijne hooge pligten. Zijn hem hei- lig de regten zijner krobn : heilig zijn hem ook die van zijn volk. Ziet hij zich bekleed met het hoogst gezag , en met den luister van kroon en troon: hij beklcedt zich zelven, met eerbied voor de burgerlijke voorregten , en met de be- harciging van het vrije volk van Nederland. Zict daar de fchoonfle , maar ook de eenvoudig/le , lot- ( '93 ) lofrede , die men den grooten vorsc ter eere kan maken ; die ons dien vorst aller liefde en aehting waardig maakt. De despoot , om het volksgeluk niet , dan in kouden fchijn, bekommerd, ziet zich oniringd van vleijers zonder eergevocl, terwijl de eerlij- ke vroomheid zuchtend zwijgt. Voor den ge- welddrijvenden , is aies vol vrees, gelijk hi] zelf, (en wie rust rustig, onder het fcherp- gepunte zwaard aan den dundraad boven het hoofd?) gelijk hij zelf vol vrees is voor alien. Zijne flaatkunde is een kunstweeffel van hei- melijke listen en eerlooze aanflagen, het eeu- wig regt gewetenloos belagchende , met de hei- ligheid van den eed , en de wroeging des gc- moeds, als bijgeloovig ingezogen waan en dom bevooroordeeld volkszwak, flaatkundig fpelen- de. Hij , die , in werken dcr duisternis , wroet , en het rein opklarend licht fchuwt, koestcrt verduistering , dik bezwangerd met mensch-ont- eerende vooroordeelen , en fchalke volksdwalin- gen. Hij tracht het lieht der opklaring en ver- edelende gevoelens , in de keen , te fmoren. Hij laat weelde en wellust welig tieren, als vruchtbare zaden van bedelende af hanglijkheid N N en C 194 ) en orsgevoeligc traagheid, ingraotcn klejn, tctl verbijftercnden fteun zijner : onafhankelijkheicL En hoe Veel kon ik hier nog aanvoeren , uic de fchandregisters diet 1 oppermagtigen , \vier eerelooze ftaatstreken , kunstmatig ingerigt, en tot den rang van kloek flaatsbeleid driest ver- heven, door de gefchiedenis dier troon- of volks-heerfchers: (het zij zich dezelven door laars of paard, het zij door hal- of visch-wij- ven, en door het fcliamel gepeupel of die van den berg Libanon, laten vertegenwoordigen :) ceneii verpestenden reuk verfpreiden , waarondef de zwakke volksgeest bedwelmd flaauvvt, ter- Wijl de menschheid treurt! Gelukkig Nederland i welks Vorst een zoon der edelen is, die zijn geluk zoekt in, ja op- ofFert aan dat van een vrij volk; zijne trouwe behartiging , zoo branen als buiten, kennelijk maakt in de fprekendfte bewijzen , als zoo vele openliike getuigen van eenen Vorst, die, als een vader des vaderlands, zijne eer en levcns- vrcugde fteJc, in zijn volk gelukkig te zien en tc maken. Een Vorst, die gcene vreeze kent; want ge- hcel Necrland waakt ,- en bidt voor hem:- r- C 195 } bij iiicinand gevrccsd, alom bemfticU aloni ge- acht. Niet zonder Iced geftreng, geniet hij, Voor verdienften inild, voor behoefte welda-* dig, den ftil verblijdenderi kbnings - zegen; Een Vorst, die, in zijrte flaatkunde, geen' misklank gedoogt tegeti de heilige godfpraak van het eeuwig- regt en de billijkheid, waar- voor de niec onraarte nlenschheid pleit ; die de zedeleer van den flaat niet gevestigd wil heb- bcii op de puinhoopen van die van den raensch en burger ; die ^ in zijne wetgeving , gee- ne kunsttreken , welke de keur der waarheid inisfen, en den evenaar der geregtigheid krora- men, gedoogc; wiens rijksbewind geene zuch- ten der onfchuld uitperst, of laac uitperfen, noch de vrcugde des leveils vergalt; Een Vorst, wiens kloek llaatsheleid zijne eer en roem zoekt, in en bij een verlichc volk, en, met deszelfs heil, zijn eigeri ver- bindt; die, in het hengelijk genot van rust en vrede, deszelfs welvaren (^en daar in wil hij alien doen deelen ; en daarvan wil hij de bronnen alien geopend zien:) behartigt, en met veredeling wenscht gepaard te hebben ; die, in het algemcene welzijn, het fchoonfte N 2 deel deel vindt van het zijne , met dat der zijnen ; die zich de rijkfte bron van zalig konings - ge- noegen poogt te openen, in Neerlands volk gelukkig te zien, wat meer is, - des- 2elfs geluk te hebben gevestigd en bevor- derd. Maar ik zoii imjne rocping, dezen dag, te verre uitftrekken, poogde ik in dit ontwerp, zoo rijk in treffende overdenkingen over den ons onafooglijken Godsweg der alvoorziende beftiering, en zoo miM in het aankweeken en opwekken van trouWgezinde gevoelens , en op- geklaarde vaderlandsliefde ! naar deszelfs , waar- lijk groote en ongezierde waarde, zoo ik zulks flechts vermogt , uitteweiden. Onze feestviering biedt rrrlj de lofrijke taak aan, m^t een zoo dankbaar als ons verblijdend gevoel, te erkennen ,'s Vorsten hooge zorg voor 4 wijsheid en deugd, door eene veredelende op- klaring, waartoe zijne goedgundigheid d^ ge- legenheid van her onderwijs, ook hier, laat heropenen. Gevoel ik de uitftekencte waarde van dit vor- flelijk gunstbewijs, ik zou mijn gevoel verloo- chenen y erk^nde ik ook niet, in dit zeJfde, de roem* C '97 ) roemrijke parel in de kroon van Nasfauws vorftelijk geflacht. Was die aloude ftamhuis , eeuwen lang, wijd- vermaard in Duitschjands ftaatkundige wereld, door eene flatige reeks van hoogberoemde vor- ften: in het zelfde huisvest ook de cmverfierde roem van hoogachtende voorftanders der ge- lecrdheid en wctenfchappcn , ter bevordering eener opgeklaarde kunde, ten nucte van Staat en Kerk, erfelijk. Heldenmoed en wijsheid zijn aqdvadQrlijke erfgoederen, in dezen vorftenftam ! Ik zal mij niec bedriegen, den loop uwer gedachten reeds gerigt te zien op den nooic volprezen Prins WILL EM, Neerlands toever- laat! hoog geroemd> als de held, wiens onwrikbare geraoedskr-^cht te hooger zich ver- hief, als de b^nge nood des lands hooger fteeg; hoog geeefrd, als de nook ontmoedig- de, die, 't geweld ontweken, alle eeu- wen van zijn lof doet fpreken," flichter van Nederlands vrijftaat : maar ook vereeu- wigd, als een vader des vaderlands, als de flichter der Hooge School in het uhgehongerd Leijden. In In Leijden , voor REQUESENS en hot WOGSC geweld der yerbicterde Spanjaarden on- dcr F, B A L D E s , onbezvveken den drang der krijrende bejioefte en radeloozen hongersnood verdurende, yestigde hij den wijdvermaarden ze-? tel yan Pallas , met het Mufen - koor , ter troos- tcresje dier zwaar beflredene fledelingen , ter (jere van Nederland. Staat deze ftichting van pns Bataafsch Atheen , aldaar , onder de wijdsc Vermaarden der latere eeuwen , op den voor- grond, gelijk wel eer die van Athene in (jriekenland : ook daarin ilaat het heerlijkst en vereerendst gedenkteeken voor Oranje, duurza- nier dan eenig van erts of marmer. Welligt zweven reeds voor uvvcn geest zulke , niaar ftedelijke , hier voor handcn zijnde , voor- beclden: dan het beige u niet, dat ik die hoo- ge fchoolftichting van vader WII-LEM, in de eerfle plaats , npeme. Ik doe dit , met te meer ru irate, ter zijner eer, als daarin vindende hec liitmuntendfle bewijs zijner kloeke kunde in volks-belooning. Hij, trouwens, wist maar al te wel , hoe andere voorregten dikwerf , om met den grooten vaderlander, P. C. Ho OFT, te fpreken, bcnibbeld worden. Wen- ( 199 ) Wcnde ik flcqhts raijn oog ter linker zijde t ik zie, met u, die oude Veluwfche gelecrde fchool, door de woede der oorlogsrampen in diep verval , op aanleiding en yoorfpraak van Vorst Maurirs, als willende, (om met onzen ftads chronijkfchrijver te fpreken) het in hec krijgsrumoer zoo zeer verwilderd gemoed, in het ilil verkeer der z^ngg-Qdinnen , verzachcen , hernieuwd, en, ter zijner eer, betijteld: Gym- nafium Nasfayico - Velavicum. Wende ik mij ter regterzijde , ik zie , met U y Gelderlands oude hooge fchoolgebouw , mer flooping wel eer bedreigd. - En bezweken ware hier Pallas , had dezelve in Vorst W i L- LEM, welkin Nederland met het Stadhouder- fchap, Britannia met de Konings kroon, ver- eerde, geenen Oranje - Vorst , dat is, voorflan- der van geleerdheid en kunde, befchermheer van wetenfchappelijke ftichtingen, eq herdeller yan deze, gevonderu Prijkten velen, onder de Vorsten van Oranje^ Nasfauw, als befchermgeesten in onze tempela van Minerva, als ho.ogbegunftigende Maecena- ten van veredelende kunde en kiefchen fmaak: ' onder dezen teli; men vorsten, die, door ( 200 ) gelecrdheid en opgeklaarde kunde , die doorluch- tig ftamhuis fierden, niec alleen weleer, maar ook nu. Ook nu, mogen wij WILL EM, den eer- ftcn , flicker der Leijdfche Hooge School , als niet geflorven rekenen , en als het ware zien herleven in zijnen naneef W i L L E M , onder den heilvoorfpellenden naam van den eerften! Onder de eerfle zorgen van den Vorst, de teugels van het bewind opvattende, trok die voor het onderwijs hoogst deszelfs aandacht. Neerlands Koning, geheel bezield met het zoo dringend als welberaamd herftel van Neer- lands verval, en roem, en volksgeltik, geefc daarin een doorflaand bewijs van zijne opregte zucht, voor de uitbreiding van nutte kunde en edele kunften; maar ook een even ondubbel- zinnig bewijs zijner kunde van derzelver heil- zaam, menschveredelend , volksvereerend , ver mogen. Hier zien wij- den regtgezinden vader des vaderlands, die het onzedig volkszwak en heer- fchende gebreken, voor den verbitterenden ftrafg<:esfel min berekend; poogt te verdrijven, door het ftilitralend licht der opklaring te doen ver- verfpreiden , door alien rang en ftand ; het al- ien weldadig, onbetrokken licht van de zon der menschheid, voor wier glans en goed de nevel van het vooroordeel zwicht, de harde dool- geest bezwijkt, de fchamele onkunde ver- dwijnt, gelijk de nachtfchaduwe voor de hel- dere ftralen der natuurzon. Hier ziet men den koninklijken voorftander en beguniliger van geleerdheid, wetenfchappen en kunst, er over uic zijn, Neerlands roemrij- ken naam, in dezen, te handhaven, en, met denzelven , het dierbaarfte heil van den ftaat , en de vorming van gekuischte zeden, de niet nuttclooze veraangenaming des levens, en nut- tige beroepsbekwaamheid , zoo wel voor den kunstvlijt en den akker, als voor kerk en pleit- zaal, natuur- en wiskunde, gefchied- en taal- kunde. Onder Neerlands Koning behoeft geene zon , die eenig licht kan verfpreiden , op het pad van levensberoep of wetenfchap, ter bevordering van wijsheid en deugd bij zijnen medemensch , fchuil te gaan. Is derzelver verband met het]dierbaarst volks- belai^g belangrijk in het oog van den doorzlgti. gen gen vorst, niet minder in dat van elken regt ge- aarden Nederlander, voor wiens verdienftelijk- }ieid zich de tempel der eer opent, in nicer dan enen wcg tot; een eervol en roemrijk be* ftaan, Mij dtinkt , ik zie , in het lagchend genoegen van het ouderlijk hart, in den leergierigen blik der Here jongelingfchap , eenen niet misleidenden trek van een verheugd en dankbaar gemoed, gevoelvol over en voor den zegen dezer ko- ninklijke vaderzorg, voor de hernieuwing van deze inrigting voor het hooger onderwijs. Is de gelegenheid, om de verheven ver- rnogens van zin en rede, in de grondige be- oefening van wetenfchap en kunst, gercgeld te ontwikkelen, om den geest te fieren met een opgehelderd bezef van het ware , met een ge- louterd gevoel van het fchoone , met eene niet verkoelende liefde voor het goede ; is de gele- genheid , om zelfveredeling te paren met meer dan gewone verdienftelijkheid, ten nutte van anderen, een uitftekend geluksgoed; (laat mij liever zeggen , een hoogbevoorregte zegen , een dierbaar liefdebewijs der goddelijke voorzicnig- heid!) dit bezef noopt, dit dringt, het edcl edel pligtgevoel , om deze weldaad der God* held te erkennen , blij en dankbaar te erken- nen, in de goedgunftigheid van den Koning, die, met deze heil- en eerbevordcrende gele- genheid, INeerlands huisgezin beweldadigt, en deze zoo menigvuldig aanbiedt, als het hoog belang van mensch en burger 1 vordert, Ook dezen erkennen wij, met den eerbicdig- ften , maar ook gevoelvolden dank, als een va- derlijk liefdeblijk van koniriklijke goedgunlligr held, vooral ook ter gunste van deze ftad. Stichteden de voorvaderen , die , zelven acht> baar door wijze kunde^ beproefde kunde hoog vvaardeerden , alhier, deze hooge fchool, voor- al met ht oogmerk, om lieden uit den min of meer gdzegenden middelftand te gemoet tc ko- men, en voor hunne zonen , ter wetenfchappe- lijke vorming geneigd en bekwaam, dezen weg van eer en verdienste, bewandelbaar te maken: ook onzen Koning , even kundig als welgezind , fchijnt dit ftichtingsdocl niet gchcel ontgaan. Deszelfs landvaderlijk gunstbewijs, ter berei- king daarvan , maakt ons dezen dag ten hcuge- lijken feestdag: ten feestdag, op welken ons, gelijk weleer dien van Athene het-panathenae- ura 204 ) urn , de lof der wijsheid feestviercnd verheven wordt, verheven in het geluk van mensch en volk, gekweekt onder en door den zegen eener veredelende opklaring. I I L Rees weleer der Grieken roem, ondcr hec verloop van zoo vele eeuwen onbezwalkt, uit Minerva's tempcldienst , en de Attifche Athena , die milde kweekfter van menfchelijkheid en ge- leerdheid, van regten en wetten, van gods- dienst en akkkerbouw : ook daaruit rees , voor ons oud Nederland , eene vermaardheid en luis- ter, die, noch de vloed van omwentelingen , noch de alverniedgende magtfpreuk der over- heerfchende oppermagc , kon doen tanen. Ook daarmede is en blijft, ook nu nog, op het naauwst verknocht, en Neerlands roem, en 'svolks geluk. Loopt al het edit menfchelijk onderwijs uit, en moet het uitlopen op eene geregelde ontwik- keling der zielvermogens van zin en rede, op 'smenfchen juiste vorming, en kloeke beoefe- ning zijner krachten: altoos, voorzeker! het hoogere. VJamt Vlamt dit, als een fakkel, in Minerva's tern- pel : deszelfs weldadig licht moet zich alom verfpreiden , zoo wel in de nederige hut , als in het hooffche paleis. Is het de hoogere> hetmoec altoos zijn de ware leerfchool van verlichting, befchaving, veredeling, van wijsheid en deugd, voor mensch en volk , zoo als het is om. het- zelve* Gelijk de diamant, welgepolijst en (lerlijk ingekast, zich in zijnen edelen luister vertoont: dns ook de mensch. Ook -hij prijkt, door de kracht der befchaving en veredeling, luister- rijk in zijne hooge waarde, in rede, vrijheid, xedelijkheid ! Opgeluisterd door waarheids inzigt, fchoon- heids gevoel , deugd en pligtbetragting , opent hij zich de rijkfte en zuiverfle bronnen van welvaart en geluk* Van Minerva beuzek de fabelzieke oudheid, gefproten te zijn uit het brein van Jupiter , als door de godheld zelve gewijd ter volraaking van den mensch, en ten heil der menschheid: kundekweekfter , zedenbepfoeffter, gemoedsver- zachtfter, gelijk de olie van haar zinnebeeld. De weg derwaarts, dopr haar zelve afgeba- kend, ( so6 ) kend, leidt door veredclende opldarihg* En ik fchroom niet dezcn te vereereh, als den hoog- llen, Waaronder alle anderen zijn te rangfchik- ken, ja, als den eeiiigftett, langs Welkcn de menschheid' barer hooge beftemming kail na- deren. Onder dcze baniere* werd de menschheid , in hare befchaving, hetgeen zij wel eens Was, en is: o'nder deze baniere kan en moet dezclve zich, in hare volmaakbaarheid 3 verder en ver- der verheflen. Maar deze verlichting, al fchijnt dezelve fill en zacht lichtcnde , is echter van eerie geheel andere hatuur, dan dat bijsrer aetherisch Jicht, en opgeklaard zicn dier hoogverlichten , wclke vnn een, vvie weet wat? geheimzinnig lichc dwcepen , en helstziende droomen* Zulken ziet men, in dat onzigtbaar licht ver- bijsterd, het dierbaarst belang der menschheid en de goddelijke natunrorde misloopende, naar de fchaduwe grijpen, en hun droombeeld na- loopen. Maar deze befchaving , die den mensch , naar zin en rede, gevoel en zeden , vormt, zegc nicer, dan die kunftig afgemeten hoflijkheid, en C 207 ) en angstvallige raauwgezetheid in hooffche ma- niercn en ovenljne gevoeligheid. Ware menschbefchaving wil noch mag gc- fcheiden zijn van zedige wellevendheid , en welvoegelijke bonding, bet bevallig fieraad vim den perfoon, de zoete vcraangenaming des le- vens! Met uiterlijk fraai vertoon en de kiinflig afgereg* te pligtpleging tuigt, ce dikwerf, nicer van ee ncn pronkzieken Adonis, vol van ijdele wcelde en min kiefchc gemaaktheid, dan van een hel- denkend hoofd,, en van een niet veinzend ge- moed, deugdelijk geflemd en edel gevoelend. En dit is, gelijk verre van onheiischheid, ook 2eer verfe van onnacnurlijke zwakheid, die, in de minzieke fchoone of den kwijnenden min- ne -zanger, onder eene verfijnde verteedering fcbuilt, en, niet te onregt, gekottden wordt her graf van een menschveredelend gevoel, en fiere gemoedskracht , in lijden onbezwekeq^ door geenen wellust vermand, noch door een" verzengenden boezemgloed verlamd. Hooge gelccrdheid, doorwrochte kunde in goddelijke en menfchelijke zaken, wie zou deze niet hoog achten? Wie gewaagt niet, met on- ( 208 ) ongevergden ophef, vnn mannen , wijdvermaard. door him diep doorzigt in het ruime rijk der waarheden, en de wijsheid dereeuwen, voorai om en door himnen duurzamen Jnvlped op het licht der belevende opklaring? Maar deze vor- dert meer, dan koude geleerdheid, hoe uitge- breid en diep. In den veelwetenden geleerden is, gelijk het moest, [geenzins altoos de mensch veredeld. Het is geene wonderfpreuk , een hoofd te zien, gedrogtelijk geleerd, een Fchicr encyclopaedisch register, en eigenlijk dom vail geest, zonder fmaak , kbud van gevoel, en min verzedelijkt. Het is zoo zeldzaam niet, als het moest zijn, niramer zatte gulzigheid voor hooge ge- leerdheid gepaard tc zien, met dwaze onheb- belijkheid, en laakbare onkunde van hetgecn leven en zamenleving betreft. Op dat ik niet gewage, van zoo vele dorre en ondankbare plekken , in het zoogenoemde rijk der geleerdheid hoog aangeflagen; maar, in het rijk der ware opklaring, fchier ont- bloot van geldige wetenswaarde , ten opzigte van huislijk, en burgerlijk, en volksgeluk. Ter verdiensclijke vorming van den mensch t is uitgebrelde kunde van vele dingen op hoo gen prijs te fchatten^ als kennen gepaard gaat, gelijk hec moet, met het verlevendigend be^ fef, hetwelk de befchaafde levens- en handel- wijze ten fpfegel maakt der denkwijze; het- welk de gcleerdheid achtbaar maaki:, in ecu veredeld gemded , en den mensch verder brengt * dan halfweg zijnc hooge beftemming< Van het Pythagoriseh bondgenoocfchap ver- haalt men, dat hun wetenfehappelijke omtrek ten middelpunt had de reinheid van ziel en zeden, de onverdeelde harmonie der mensch- held! Om den mensch, in zijne fprekende vorming^ te zien , moet het licht der veredelende dpkla^ ring zijnen vormenden invloed uitoefenen dp den mensch in zijn geheej, op het innerlijke niet al- leen^ maar ook op het uiterlijke; Ook hiertoe wordt hij genoopt, door het gevoel zijner waar- de, en dat der achting voor 2ich en anderein Opklarende vofmirtg gaat, iliet alleen over het hoofd , maar ook over hec hart ; over verftand en wil, over den mensch * die denkt, en ge voelt, en handelt. Voor den mensch , allezins gekenfchetst door O een- ( iio ) e"nheid van wezen en bewustzijft , door natituf en rede , door zedelijkhdd en deugd , is flechts ene wetenfchap , eerie levenswijsgeerte , die ee- nen te hoogeren trap van wijsheid bereikt, als dit licht der vetedelende opklaring, de vlekke- looze zon der menschheid en der zedelijke wcreld , hopger klimt , den kennenden geest bo- ven misdadige onkunde, Vadzige dvvalingen en biindelijk geloofde vooroordeelen verheft, het gevoel doorloutert en verlevendigt , de ge- inoedsneiging ontvonkt, en den boezem met ce ne edele gezindheid bezielt/ Gelijk de zon, die over de zinnelijke natuur licht verfpreidt, het menfchelijk oog, in zijne befchouwing, de vborwerpen rondsom zich laac onderfcheiden , en den voet niet fpoorloos laat dwalen : zoo fpreidt ook deze haur opklarend licht , over het tooneel des levens , en laat het oog der ziel niet fpoorloos omdoolen^ in het rijk der waarheid en onwaarheid. Gelijk ^ bij het flaauwe licht der de morgcn- ftirn naderende zon, als de hinde des dageraadsr met de fchaduwen van den nacht worflek, de reiziger en de zeeman de beletfelen en geva- ren, moeijelijk en naauwelijks , ontwijken, dus ook C 2-"- } I Ook de mensch, in hot fchcmerend licht der ze- delijke wereld. Ook. hij oncwijkt moeijelijk, en dikwerf niet zonder gevaar, de misleidendc uf- wegen en verleidende klippcn , van zijn dier- baarst bclang en onberouwelijk levciisgenoegen. Gelijk het onbetrokken licht, de dagtoorts der kirn ontrezen , het zinnclijk oog laat wei- den in de befchouwing der natuur, met keur van fchoonheden getooid: zoo laat ook het op- gedaagde redelicht het veriiand weiden , In het altoos vrtichtbaar rijk der waarheid, het vrucht- baar veld voor den oogst van vcreerende kun- de, en den geheiligden bodem van het onbe- driegelijk fchoone en goede. Gelijk onze v/ereldzon, door geheel de na- tuur, licht verfpreidt, leven kweekt* den fchoot der aarde vervvarmt, groei en bloei be- vordert: zoo wordt ook, in den mensch, wanr hij, op dir ons werelddeel, ademt, door dit ie- venwekkcnd , heilbcvorderend ; licht beflraald , de gedachte verlevendigd , het gevoel ontvonkt, het geraoed tot werkzaamheid dpgevvekt; werkzaamheid, bij welke de fmaak zich verlus- tigt in het fchoone der deugd, de neiging - in het edele van regt- en pligt-betrachting. O 2 Wa- Ware opkhring vordert, niet alleen een ver- licht denkend verftand, hetwelk, met aandacht en oordeel , verkeerc in de voorftellingen van al hetgeen leven en beroepsbelang betrefc: maar ook zulk een , welks kennen en denken ge- pnard is met een verlevendigend befef* het- welk het gevoel opwekt, de gemoedskracht wapent, en doet zegevieren in de veredeling van den mensch, door den drang ier zirrne- lijkhcid, en den gloed der dierlijkheid^ niet verlaagd, Hier ziet men den menscli > in zijne fpreken- de vorming, waar hij denkend gevoelt, en ge- voelend denkt; waar de opgeklaarde gevoelei>s der denkwijze kenneltjk doorftrakn in eene on- ddrvverpelijke handelwijze; waar.de verzocking de grondbeginfelen der wijshcid niet kan on- dermijnen ; waar de lust der begeerte den zede- lijkgezinden wil niet kan verkrachten ; waar 6- ne liefelijk geilemde harmonic, in het rijk der rede , zich , zonder misklank , verbreidt door het rijk der zeden. Dit licht, dit levenkoesterend , haftbelevend, gemoedveredelend licht van de zon der mensch- heid, ftrale deeds onbeneveld, glansrijk en luis- C "3 ) liiistcrrijk,. in Minerva's tempel ! Dit vcrbreide zich, onbezxvalkt en ongeftoord, door al, wat in Nederland r-edelijk denkc en zedelijk ge- v^ek, ja! o algenoegzame bron van licht en heil ! kan het zijn , door geheel het mensch- dom ! Want, onder deze baniera, doet zich de mensch kennen, in zijne eigene voortrefv lelijkheid, zijnen natuur-adel , en waarde. Treedt het gevoelend dier, van rede ont> bloot , ten levenskreits in, volleerd in zijne na- tuurdrifc : op den mensch , het zinnelijk rede- wezen, hoe zwak en onbehulpzaam in zijn ont- luiken, rust het verheven voorregt, volmaak- baarheid. Vertoont zich in denzelven , hier eene behoeftige Penia, daar een milddadige Po^ rus, die hem boven tijd en ruimte verheft: hi] kan zich verhefFen ten heer< der natuur, ten evenbeeld der godheid. Door den Schepper uitgerust, met de edel- fle vermogens van ^in en rede, gedachte en gevoel , verftand en wil , rust op hem zelven dc onki-eukbare voorwaa^de , ontwikkeling , be- jfghaving, veredeling. Wordc het dier, aan het tegenwoordige ver- tu k f .- ( 214 ) tuit, door den drang der zinnelijke gewaar- wordiugen, in den kreits dcr dierlijkheid, weg- gefleurd : de mensch neemt den rang van bur- ger, in het ongeraeten rijk van waarheid, fchoonheid en deugd; van burger in het eeuwig godsrijk, die, in eerbiedige hulde, zijnen Schepper vereert, en zijne ziel buigt ? dan- kend en biddend, voor den algenocgzamen Menfchenvadcr. Maar als zoodanig vertoont hij zich nergens, ziet men hem nimmer, dan in die echt aetherisch licht, hetwelk het maje- llueufe hoofd met wijze kunde beftraalt; de hand, dat fchoon tafereel van goddelijke kunst, met beleid en kunstvaardigheid , laat werkzaam zijn ; het gevoel , dat in den boczem gloort, op nicer dan zinnelijk fchoon' belu st maakt; het ge- moed , \vaarin rede en vrijhcid harcn troon hcb- ben 5 door het menschveredelcnde bckoort , van het den mensch onwadrdige afkeerig maakt. In het wapen van den e.chtcn menfchen-adel, ziet men het kloek inzigt, ,met de drift - bemees- terende gemoedskracht , door en gtlotiterd ge- voel verbonden: maar ziet ook, in dezen wrong , ..de ottverbreekbare eereteekenen der veredelen- de opklaring! On- Ondcr deze baniere, wordc de mensch in in hec gcbied der waarheid, den grooten grondtekst van al hetgeen ter menfchclijke vol^ making kan ftrekken ! In hec licht der waarheid alieen vindt de mensch eenen, zoo zekeren als vruchtbaren, bodem yopr onbqdriegelijk heil ^n duurzpm goed. Voor den onverduisterden glans der waar- heids - zon , met wier hoogere rijzing de fcha- duwe zich inkort, zwicht her fchijnfchoone dwaallichc 4er vuige meening, en het weer- barftig duister, waarmede , hie;- het lichtfchuwe vooroordeej woekert, daar hen vreesielijk bijge- loof oog en oor beteucert, elders de fliniafge- regte ftaatslist het hoofd verbijstert. In haar licht verrijst de deugd in onontleen- .den luister , en doet zij de fchijndeugd blozen. Op haren bodem ftaac deze zpp wankel, als die vast. Draagt zij, in de eene hand, de zon, die ; zacht, maar zuiver, verlicht: zij draagt, in d^ gndere , den palmtak , die niet buigt. Is haar pad dikwerf moeijelijk en vermoei- jend: haar inzien gaat gepaard met hec zuiversc vefrnaak, en bckroont vlijc en arbeid, met het vereerendfte loon: en die verbeidt hem alleen, die, door opklarende veredeling, zich heeft tpeg^yijd aan den dienst dezer godheid. Onder deze baniere vormt zich, in den niensch, de vriend der zedelijkhcid en deugd, \viec achtbaarheid den meest yerworpenen boos- wiche eerbjed inboezemt. Is de deugd, met den nimmer dorrenden lau- wcrtak getooid, mild in zalig zelfloon, door geen geweld te betwisten: zij,tvordert ook ee- ne gcrnoedskracht , die geene verloochening te zwaa? ache', qm de werkingen van den geest en de r-oerfels van het hart, de gczmdheid des ge- ioeds en de leiding der daden , eenftemmig te doen zijn met de wet van pligt en zeden. Eene volmaaktheid , die men te vergeefs zockt, waar het zedclijk fchoon zich niet ver- heft in een levendig bezef van het wet- en pligt -matige in de menfchelijke handelwijze. Maar ook oene volmaaktheid , die, om dac fchooii der deugd levendig te befcffen, om Jiet gemoed in liefde voor hetzelve te ontfte- ken, om zich met de kracht te wapenen, die gcvqelig denkt en ^lenkencj gevoelc, zonder C ='F 3 inbrcuk op zin en rede , op begeerce en wil , de ftrengfle vorming, opklaring, veredeling, vordert. In zulk eene gemoedskracht, die zich niet laac wegfleepen door eene uiterlijke regtr matigheid, welke de zedelijkheid achter zich laat; of door drijfveeren, die lust en neiging ftreelen, en hec zedelijk gevoel krenken; als daartoe be* voorregce,' priefterfchap ,< flarende dp bet heilig kruis van bee godslam der zachtmoedigbeid , cm, onder pfalm - gezang, in banblikfem en vlamvonnisfen uit te breken; en dat, hoe af- grijzelijk (koud worde ik,^ en wie wordt niec koud?) ter eere der godbeid ! Alleen de mensch , die dpgeklaard denkt eti edel gevoelt-j vereert eene godheid, heilig en silgenoegzaam , bet ecuig aanbiddenswaardig voorwerp zijncr lk?fde en hope: onder wier al- ziend oog en wijs heftier, hij , noch blijdfehap dcrft , noch troo'st. Hij zegent, g-odsdienftfg dankbaar^ het vere- delend lieht der opklaring: maar vooral dat van den allervolmaaktilen volks - leeraar , voor wien engclen den hoogflen lofzang aanhefFen, en wien hec koorder bemcllingen de diepfte hulde doec; Wicns geboorceitaF den aarjeling de blijde bodin was 222 was eener ontkimmende zon van redelijke en zedclijke godsdiensc - opklaring. Eene opkla- n'ng, wier leer en wet niet geeigend is aan Jood of Criek , aan taal of caste 5 maar aan het ge- heele menschdom , van aspunt tot aspunt; voor wicr ongefchapen licht de nevelen der dwaalJeer, en de kunftenarijen van het onge* loof , niet kunnen duren ; wier eenvou- dige, maar zedelijke, wonderkracht de vcrhe- venfle waarheden, in het beminnelijkst gods* dienst - gevoel , doet zegevieren over vervolging en dwang , over zwaard en vJam : want zij heeft een afkeer van dwaalleeren, maar ontzegt den dwalehden hare liefde niet. Onder deze baniere ontwikkelt zich , in den mensch, de fchoonheids - zin , en in zijne zede lijke vorming paart zich het fchoone met beval- ligheid. Rijk is alom de natuur in fchoonheden. Ver^ rukkend is het tooneel van zonnen en manen rondsom ons ; het aardrijk doet zich op , als cen onafooglijk kunsttafereel , met keur van fchoon- heden geltoffeerd: voor al het welk het dier- lijk genot onverfchillig is. Alleen de mensch beeft daarvan gevoel, en daarvoor fmaaL Uic het hct harmonisch e'e'n van bet ohdcrfcheideneveel, het welk zijne kracbten laac fpden, zonder te vermoeijen rijst voor hem ecu ilreelend genoe- gcn . hctwelk oog en oor bekoort. De meeste denkbeelden, kiesch uitgelezen, in den kortitcn tijd bevattelijk daar te ftellen; het afgetrokke- ne verzinnelijkt>, het gedachre in een beeld ver- levendigd, met gevoei bezield, zicb te vcrre- genwoordlgen : nierin ontfpringt,, voor deii inensch, eene hem eigene bron van veelvuldig vermaak ; hieruic ontfpruit lets, het welk op den mcnsch eenen, fchicr betoovercndcn , in-r: 4, vloed heeft. Door dezen bctoovercf , doet Cicero's kracht- volle welfprekendheid zijne tochoorders traneii ftorteh^ en Cefltr verbleeken. Maar ook tcr dezer plaats is ccne opklarende , kiesch befchavende kunde en kunstbeoefening behoefte en behocdmiddel: hier, tegen. wan- fmaak en valsch vcrnuft; daar,. tegen het fchijnfchoone en deszelfs ongexouten Vermaak te dikwerf, noch den mensch waardig, nocli fchuldvrij. Te gewigtiger is hier befchavende opklaring en ge ku i sc h t-e fm a a k vor m i n g , daar fch o on h ei d , door C *24 ) door derzelver verlevcndigend bezef en daar- door opgewekt gevoel, het belangrijk middel vvordt, om de opklaring van her hoofd te doeri overgaan, ter vercdeling van het haft; en het gevoel, in dit, te doen zljn bet vergaderpunt der voorftellingen van dat: ja! het gehei- ligd middel, om het gcvoel ' van achting, voof de hooggebiedende item der rede , te paren met de bekoorlijkheden van deugd en pligt, onder het innemende geleide der bevalligheid. Het fchoonfte fchoon is de mensch in zijne zedelijke fchoonherd. Eh de2le (lert hem , daar zij, met een verlevendigd bezef, zijfte gezind-^ heid en daden eenftemmig Herat met zedelijkheid en deugd 5 zoo dat , naar zijn gelouterd ge- voel, de neiging eene onbedwongene flrekking neemc en houdt, ten pligt; de eerlijkheict hem aanlacht door haar eigen fchoon, den zin beha^ gelijk, en door de rede gebillijkt^ Het bevalligst bevallige is de mensch in zijne! zedelijke bevalligheid. Hier ziet men de deugd; in hare waarde met ftrenge deftigheid, getooid met milde innemendheid. En deze kenfchetsc de eigenaartig welgeftcmde gezindheid des ge- in den mond, die zedig fpreekt.en C **s ) minnelijk lachc ; in het.oog, dat vfiehdelijk zlet en gevoelig wcnkt, in eene voorkomende'hoiu ding, die achting inboezeriit en vfeeze verbant. Bevalligheid geefi der neiging dd helling ten pligt. Zij iioopt de zinnelijkheid ten dienste der rede, wier gebied ti] be minnelijk rrtaakt. Zij rrniakt de zcdelijkheid voor bet gehioed bc- koorlijk, en laat de gevoelens van het edelc hart zich uiten in edele zeden. Zoo wordt den mensch het goede "begeerlijk , en hij wil het be- geerde. 4 Onder deze baniere, rijpfc de me'nsch ter volmaaktbeid ^ zelfftahdig een: eeri in flcifFe en geest, iri zin en rede, in gedachte en gevoel, ill natiiur en vrijheid, in mensch en burger. Het geeri de natiiur^ in den mensch, paarde, wordt ? in zijn' perfoon , hiet gefcheiden. Zon- der te blozen , ziet hij de bloote natuiir : zondci* te fidderen, treedt hij voor de vicrfchaar der rede. Door deze menschheidszon verlicrit, dooi v hare koefterende ftralen gevoelig verlevendigd , viert hij geenen triomf over de verguisde zinne- lijkheid. Hec begeerde willeiide, fluit zich de P mensch- ( 226 ) rnenschheid aan dc mcnfchelijkheid, door op- klaring veredeld. Onder deze baniere^ blinkt voor den mensch de roemrijke eerekrans, die onbefprokene ver- dienften kroont: verdienflen , die geene dwang- wetten kunnen afperfen, noch ftrafdreigend meestergezag volgen ; maar opwellen uit den welbereiden bodem van zedelijke gemoedsge- zindheid, gekweekt door een vcredelend pligt- gevoel. En daarin ziet ge niet minder , dan de lieflijk geurige bloem y op den flam der vere- delende opklaring. Onder deze baniere, baailt zich de mensch den eenen waren weg ^ tot een ftil , maar zeker , geluk. Een geluk , hetwelk niet , met den marktprijs, rijst en daalt ; en niet afhangt van grilligc fortuinsnukken of grimmige luim van man of wijf r van heer of vorst: maar een ge- luk , dat , gelijk de waarde van den mensch <> rijst uit rede- en zede-lijkheid ; het welk, gelijk deze, altoos het leven zaligt, in den ouder- dom en de keure der jaren , in het ftaatsbe- wind en de ballingfchap , en in elke ftaats- en ihnds-wisfeling. * Een geluk, hetwelk, gelijk dc C 2*7 } dc mensch zelf, allcs aan zich dienstbaaf maakt. Wat is, wat kan hem hooger in waarde zijn , dan g-itik, dan zedelijke gelukzaligheid , wier bron is zedelijkhcid, net toppunt der volmaakt- heid? Hierhodrt men den eerften, hier den laat- flen .wensch der menschheid* Hier ziet men , als 'twarc, het uitcrlle toppnnt der pyramide , werwaarts zich al het menfchclijke flreven en zuehten uitflrckt, het doel der doelen ! Maar wat kan , wat mag , den mensch van reiner belang, van hooger waarde zijn $ dan de- ze veredelende opklaring* wier licht hem, op het eene eenige naauwe pad, tiisfchen ruimc, door prachc en, wellust aanlokkelijke , doolwe- gen leidt, leidt tot dat eene noodigc? Wier levenwekkende invloed zijn gemoed met lust en ijver bezielt, om het der menschheid hoogst- gewenschte, meei* en meer, te naderen? Onder deze baniere rijst de licfelijke heilzon van vorsten volk, en fpelt het ondcrling gcluk van dit en dien< Een geluk, hetwelk niet afftraalt van den fchitterenden troonpronk, en den zoetvleijendcu drom van verflaafde lijfftaffieren , in pracht el- lendig ! hetwelk niet huisvest in een bedwel- P 2 mend m end weeldegenot , of in ongenaak bare hoogheid ; in terneerflaande magtfpreuken , en verplette- rend geweld : maar in den boezem van eenen verlichten vorst, die het verhevenfte voorregt, waarmede hij , oncler het albevvind der goddelij- ke voofzienigheid , zich begunftigd ziet, in zij ne waarde kent en fchat; die den heerlijken vorscenzegen , (welligt deii eenigften , met een fchuldvrtj gewisfe , te benijden :) de nicnigvul- dige gelegenheid en het vermogen , om veel en veleri wel te doen , zonder zwakheid of verne- dering, ten edelften pligt maakt, en den dag zonder weldadigheid, als verloren, betreurt; die , in den mensch , den mensch , zijne waarde en beftemming, eerbiedigt, engeene inbreuk op deszelfs regtcn , geene verdfukking der on- fchuld gedoogt ; die , door liefde aan zijn volk verbonderi", in deszelfs welzijn het zijne vindt, en zijn rijksbewind vestigt op wetteri , door dc billijkheid geregtvaardigd , door den burger ge-" zegend, met vreugde gehoorzaamd; die, tc ! r belooning ileeds vaardig, tei* nraffe traag, ge- ftrengheid paart met zachtheid, en, nice zon- der Icedgevoel , zich moet onverbiddeiijk hou- den ; die de blakeudc veroveringsziicht niet kocl't in JM cerz'.ichtig opgeofferd burgcrblocd , maar zij* ne rust opoffert aan die van zijn rijk en des- zelfs vrede, en zijn fchoonfte loon vindt in het heugelijk befef, van te hebben wel gedaan; die zijne godsvrucht ftelt , zoo we} ten onderpand der burgerlijke vrijheid, als ten fpiegel der ze- v den, en, daar de grootheid zijner ziel even- aart aan de hoogte zijner magt, zoo we} de beste , als de eerfle is van het rijk; die, met een kalm geweten , den fchopnen avond ziet vervangei) van een' fchoonderen morgen, ge- wijd , en te wijden , aan de behartiging van het algerneene belang, en het geluk van zijn volk. Ook dit volk eerbiedigt, als het dierbaarlle volks-gefchenk, in zulken vorst, de veredelde jnenschheid, en tevens den dierbaarfteri godsze- gcn eener konjnklijke opklaring. Maar ook voor dit volk is het licht c[i'er op- klaring eene \yezenlijke behoefte, en heilvolle v/clclaad. Is, .vQQr den zoon, zedigbefchavende opvoe^ ding, en mannelijke vorming, een pnwaardeer- bare zegen: met geen minder regt, geldi dit vnn.e^n volk. Oak voor dit, is de verlichte op- C 250 ) opklaring de groote fchool der opvoeding en yorming, der befchaving en der zeden. In dif licht verkeerende, leerc hetzelve het yejerlei goede kennen, waarmede hec geze- gcnd is , of zich zegenen kan en moet : maar vlnn pok de te weinig erkende kunsc, yan hec zelve met ongezegend te genietcn. Dcze, onder de tuchc der opklaring, is de kloeke yoogdes yan een ftil en vreedzaam bur- gerleven , hetwelk het muicziek gemor niet laat hooren, en hetnijdig raisnoegen, in zijne waan- vvijze eigcnliefde , (^en is er eene boozere ziek- 19 5 dan dit ego'isme , het welk het hart in killig ijs., de begeerte in vulkanifchen. gloed dompelt, in ontzinde eer- en ha^t-zucht rusteloos ijlt, in nijd en afgunst kvvijnend tiicteert?) dit mis- noegen, zeg ik, nooit yoldaan, doet blozen. DQQF den ongehinderden invloed van dit iicht, ontkiemt en verlevendigt zich het fiere menschgevoel van eer en fchaamte : de zachtst temmende breidel van losfe zeden en ergerlijke gcwoonte , van heerfchende gebreken en ontuch" vige icvenswijze. Onder den invloed van dit opklarend licht, uingloeit eene echt gekuischte vaderlands - lief- de, C ,=3i ) dc, die men te vergeefs zoekt, in ongetemde drift eener verhitte dierlijkheid, of in her bo vrozen wangevoel , gevoed in en met de ver- achting van andere volken; maar zeker vindt, in het gevolg van een welverlicht befef der le- vens - zegeningen , en in het zelve te genieten ; die zich kenfchetst door eene edele zucht , om 's lands heil, als het zijne , te bevorderen, des- zelfs onheil, als het zijne, ja! meer dan dit, af te wenden. Het wel geplaatfte hart ont- trekt zich , in vaderlands npod , aan geen drei- gend gevaar. Onder den invloed van dit zegenrijk licht, openen zich de verrijkende bronnen van nijver* heid; en het volli wordt aangemoedigd , om de vruchten van eigen vlijt, (en welken zijn, ja! kunnen zoeter zijn?) te fmaken en te oogften. De koophandel en de akkerbouw* die groot en klein met een eerlijk gewin voeden, maken de werkzame dagorde onvermoeid, en laten geenen werkzamen werkgast onledig, Zijn dezelven, onder de tucht dier opklaring, welke der kwist- zieke weelde geen outer {licht , en het onge- kuischte vernuft de kunstzetten der fchraap- en fluik'Zieke baamichc betwist, gezcgend voor 's lards 's lands welvaren : ook zijn dczelven heilzame bchaedmiddelen. tegen lediggang, de pest der ziel en der zeden ! en vlechten, de onderling be- vooi'deelende. banden, die mensch en mensch, valk en yolk 9 verbinden. Qnder den invloed van die Jichc, vlecht ook de liefde de ftcvige, niet kneilende, banden, tusfchen vorst en vo]k, hetwelk, overrecd van de trauwlievende gezindhcid van den vorst, zich zonder ketenen laat leiden, zich zware opofFer ringen willig getrqosc, en den last, dien de nood des tijds doet drukken, doqr den lusc yoelc verzoet, Ik zou , mljner fierheid onbefchroomd , geen gezigtspunt we.cen uittedenken , waarin vere-r delepde opklaring niet uitblonk, als de milde heilb^deelder voor mensch en volk. De grimmige uicval van den vermaarden JE A N J A c Q u E s , tegen de cultuur van wetenfchap en Icunst, kan ons niet dceren. Is niet zijn wel- fprckend betoog , dat echte kind zijner grillige ]uiin!'r een iuidfprekend bexyijs voor dezelr ve? Men zie hier , in dezen , een kind, dat zij^ KC moeder (hat ! De opgefmukte natuurmensch < is een geheel denkbeeidig wezen , gelijk dat nit de C 233 ) de gouden eeuw van Saturnus. De woud? mensch, die in bosfchen zwerft en in het rots- hoi fchuilt, is wild, en zeer verre af,' van bet kind der gelukkige onfchuld te zijn. In den wilden en den barbaar , is de mensch het verile van de menfchelijke natuur. In den hellen glans van dit zonnelicht der menschheid, wordt mensch en volk, gelijk al 't geen Tellus voordbrpngt , gelijk al wat op haar leeft en tiert , door dien der natuurzon, verle- vendigd en verwarmd., opgeluisterd en vere- deld. Onder dit gefternte, is het den mensch ge- gund , de ranke kiel der mensdiheid naar de ha- ven jzijner beflemming te fluren, naar zijne volmaking te flreven, en, in het gevoel zijner waarde, naar een nu en eerlang verblijdend levenslot. Gelukkig zij geroemd land, en volk, en flad , met die door opklaring veredelend lichc gezegend. Een zegen van waarde , voorzeke r boven prijs: maar die alles, naar berrekkelijke waarde, op i^egten prijs leert fchatten. Welk een treurig tafereel doet zich op , ziet men den mensgh, daarvan verileken! -^- Hoe ver- ( =34 ) vcrachtelijk dat van hem, zich daarvan ver- ftckende ! Rampzalig noem ik dien flaat van mensch en volk, gevvaarborgd door de godfpraak der ge- fchichte, die geene hersfenfchimmen verdade- lijkt, noch door den fteekpenning zich laat ontwijden, en, in de ontfteigering der levens- rampen, zoo wel als de ontcijfering der redelij- ke en zedelijke onvolmaaktheden der veredelen- de opklaring , het beflisfend woord voert. Gelijk de akker, dien de bouwende hand niet pleegt, wild en woest begroeit: zoo ondergaac ook dit lot de akker der menschheid. Zonder opklarende befchaving, ontftijgt de natnurmensch naauwelijks den engen kreits der kindfche zinneliikheid, hec zij dan in het onge- ftuim gebruik zijner, meer dan kindfche, vuist- en fpier-krachten. In diepe onkunde van het voorcrefFelijke der menschheid, zoo wel als van den onbekrompen zegen der nattiur, verlaat hij de bakermat, jen bereikt het graf. Erger, dan bloote onkunde, is, in dezen flaat , een drorn van ilingerende wanbegrippen , en ijzerharde vooroordeelen. Stout ( 235.. ) Stout op ligchaams fterkte, opbruifchen- de in togten, leven zij, om met Tacitus te fpreken, in geftadig krijg te voeren, of aan te doen. Per toekomst onbedacht , behartigen zij net tegenwoordige , door nooddruftsdrang , zelden meer; fteeds traag, zijn zij geneigd ten vadzi- gen lediggang, en deze is de erfvijandin der befchaving: wier eerfteling is gazette nijver- heid, die de kunstkweekende Minerva aanduidc met den olijftak, en de wetkweekende Ceres met de koren-aar. In den Barbaar ziet men de verbeelding- kracht , wier wilde vaart het redegebied voorbij vliegt, dikwerf vruchtbaar in een ruim genot van keurige levenszegeningen , en dichtkundige fpelingen van levendig en vindingrijk vernufc, piet zonder gevoel van fchoonheid en teeder- heid. Maar het gemis van veredelende opklaring wordt kennelijk , in zijne on kun de van de dier- baarite belangen der menschheid en in woeste ze- den, in onverzettelijke vooroordeelen en onge- bondene gemoedsbewegingen , die het flaauwe lichc van veriland en rede, het te min verle- ven- vendigd gcvocl van het zedclijk fchoone en goe- de, en de zachte ftem der weemocdige rnenfche-r Jijkheid, verdooven. Ik z\yijge van godsdienst en godsvrucht. Geen wonder, dat men het als een volks ongeluk aanmerkte , eer magtig dan opgeklaard te zijn, En was die niet Rome's ongeluk ? Wraakzucht gaat den barbaar vooruit: zijne voetftappen fchrikken af , door verwoesting. Hij zwelgt uit bekkeneelen, en zijn goden - offer is menfchenbloed. Dit wijsgeerig vak der gefchichte van den mensch, (maar is dit zelf niet een uitmuntend proefftuk van, en bewijs voor den zegen eener gevorderde opklaring?) te ontginnen, veel min trapsgewijze nategaan, mag ik mij thans niet veroorloven. Het zij hier genoeg, (en, bij wien uwer mag ik het niet onbetwistbaar ftellcn?) waar het veredelend licht der opklaring, die den ftrijd ilrijdt van den dag tegen den nacht, nogfchuilt, of waar deszelfs verlevendigende ilralen den 2vvartbewolkten volkshemel niet kunnen dobr- brcken: daar belecft men tooneclen van hee koude rijk der duistern^ en verduistering ; daar C 237 ) daar bloost en treurt de veredelende mensch- heid; daar wordc het waggelend menfchenkind de ligte fpeelbal van ongeloof en bijgeloof , van priesterlijke dweepzucht en ftaatkundig drijf- werk, hetw'elk naar lauwcrs draaft, in den ftrijd van den nacht tegen den dag. Wie op deze akelige fchouwfpelen bclust is, late zich flechts openvallen het diklijvige boek van voorteekenen en \Vaarzeggerijen , van zin- nelooze wonderverhalen van toovenaars en too- venaresfen en derzelver verbindcenis met Satan, of ^enen uit zijnen demonifchen tooverraad; de ijsfelijke registers der godsoordeelen in Wa- ter en vuur , gelijk ook die der veemgerigten. En nogtans, hoe zeer, in dezen, en klagers, en getuigen^ en regtcrs, niet zeer heilig hec heilig regt oefenden, verneemt men hier eerie fchaduwe van eene Therais, maar die, gelijk de hinde van den dageraad, worftelt met' de fchaduwen van den nacht. En waarom zou ik hier gewagen van de negen pijnigingen, en de befchilderde vlamgretige Sambeniten van een* zich noeinend, heilig officie? Ik zwijge van de treurtooneelen der dwin- gelandij , volkswreedheid , losbaiidigheid , en zoo zoo vele naamlooze, redelooze en zedclooze gruwelijkheden, zelfs nog in onze dagen, aan- geregc door de eigendunkelijke heerschzticht en lichtfchuwende ftaatkunde. Hij, die, van ecnen Olympus, den ftaat van het menschdom overzict, zal gevoelvol den zang van Ovidius narijmen : ,, Der vroegere eeuweu glans en heil teat elk, wien 't lust , bekoren : Ik echter wensch mij zelv* geluk, nu eerst te zijn geboren.*' En dit verblijdend geltik onzer eeuw waar wortelt hetzelve? waar, dan alleen in den bo- dem eener veredelende opklaring? Eene blijdfchap , wierjuichend danklred niet mag gefmoord worden, door de fchorre Jcre- miade, over het nog zoo zeer miskennen van 'sraenschen waarde, door den mensch, mis- vormd ten bezield werktuig eener nimmer zatce heersch- en wraak- en zelf-zucht; over de blakende krijgszuchc , dien orcus van lands- en volks-bederf! nietter gewettigde zelfverdediging * maar ter regtvcrguizende overheerfching ; - over de zedeleer van vorst en ftaat , zoo zcer gc- ( 239 ) gefcheiden van die van mensch , en burger , en volk; over de gruwclleer: het verwatensc middelom het doel te heiligen; de welgeflaagde uitkomst, het zedeloos bedrijf van eenen boos- wicht, de eerlooze ondernemingvan eenenwaag- hals, eer- en roem vol te huldigen; ove? mensch- en volk - ohteerende behandeling , onder wier druk, geen, onbedeesd vreugdegenot het leveri verheugt, en aan velen naauwelijks de fchaduwe van vrijheid gegtind wordt; over de nog blijvende ongelijkheid , niet van waarlijk edele verdienften , inaar ter gunste eener denk- beeldige caste; B over het befpottelijke bij- geloof , hetwelk den Europifchen huiskring nog kan ontrusten 9 met fpook- en toover-fprookjes ., nog kan doen huiveren op hondgehuil en raaf- gekras: en die te midden eener gekuischte godsleer ! Ziet daar eenen SimonideiTchen klaagzang, afgebroken, maar niet afgezongen, die, gelijk de beterende zieke, zelf van opklaring getuigt, en te meer, naar mate dezelve het duiflere en gebrekkige, het misvormde en het verkeerde, dieper en meer, inziet. En nogtans juicht de Genius der menschbeid, hoe ( 240 ) hoe zeer nog tegen de nachtfchaduweri worfte- lende, over den zegen eener aanvankelijke , hier meer, daar minder gevorderde, opklaririg; Hoe zou hij juichen , ware deceive meer door- grijpende, hoofd en hart verlevendigende , de twee aspunten der menschheid, waarheid en deugd , met den innemenden , bezielendeti , ze- gevierenden luister, beflralende! Hoe zou hij juichen, hij, die trimmer", in den mensch , het zinnelijk redewezen , en den zoon van Tel- lus, uit het oog verliest: wierd llechts, door moedig (treven , de digte en verdigte fluijer hoo- ger en hooger opgerold; de verbijsterende waan , die merifchen en volkeh in ketenen begoochelt, verdreven ; de melaatfche inbeelding gcreinigd ; en de^demon der zinnelijkheid, die den boezem berocrt, het gcvoel ontvlamt, de vrijheid boeit, aan band gelegd ! Hier, Ambtgenooten ! hier, ourerdienaars iri Minerva's tern pel ! roept ons de ftem der menschheid, om de waarheid met het helderftc licht, de deugd met haren edelftcn glans, te doen fchitteren , en haar weldadig fakkellicht , door opklarende en veredelende vorming, wij- der en wijder te verfpreiden. Is ouze tijds- ho<- hora nog verre van opgeklaard te zijn: wij Jcven cchcer in een tijdvak van zegenrijke op- klaring. En nogtans heft de mocdige vriend der op- klaring den hoogen Paean aan: ,, Ebenhaezer! tot hier toe heeft ons de Heer geholpen 1" On- dcr dezen zijnen Godszegen , boven den dikken drom van zoo vele wocsthcid en doolingen , despotisme en hierarchic, verheven, hebben wij zoo vele wanbegrippen en dwaasheden , zoo ve- le gebreken en verkeerdhedcn , leeren fchuwen. Ebenhaezer I wclgemoed ! de weg der voor- zienigheid in he't menschdom gaat voorwaarts, niet rugwaarts: dezelve klimt altoos, al fchijnt die ons te zinken. En is ook deze niet de gang der opklaring, die, gelijk de golf, hier rijsc, dSar daalt, en echter voortgaat? Twijfelmoedigheid is hier ongodsdienftig ; wankelmoedigheid den mensch onteerende ; de held der rede- en zede-lijkheid treedt, cnder deze baniere, rustig voorwaarts. Plus ultra! is zijne zinfpreuk. Geen Hercules bereikte de laarfte zuil. Ook dc magneet der nienschheid zal zijn aspunt flingerend vinden; altoos nade- ren. Het heugelijk licht der opklarende vere- Q de- deling, he* heugelijk licht van waarheici oil deugd, neergeih-oomcl uic de broil dcs lichts, waar de Godheid troont, zal en moec, vroeg of fpade, de verduistering wegfchijnen, de koude fchemering vervvarmen, den mensch Veredeleu. En gaac niet geheel de christelijke godsdiensc uic op menschveredel-ing j op een godsrijk? Eene dooling te hebben verdreven, een voof- oordeel te hebben uitgeroeid: wel'k een zegcn der raenschheid! - Een wangevoelen te heb- ben geloutcrd, eene handelwijze verredelijkt : welk een triomf, zich en anderen ten heilf , Hieraan lets, kan 't zijn., veel te hebben to-2- gebragr, (en hiertoe moet het outer van Pallas altijd ontftoken,- altijd bewierookt zijn!) is ware verdienile voor mensch, en volk, en vorst, en vaderiand. Hem opent zieh , gelijk Cicero wel eens zeide^ de tocgang dcs hemels. Zijn naam zij , en zalzijn, in blijvenden zegcn, bij dit en het fpade nageflacht. Hi}, om Ne zuchc aantemoedigen , en verdienflen met den vcreerendflen eereprijs tc bekroonen. derzelver oordeelknndige behandeling en aanwen- ding ; - de verzegelde inzending van een naar prijs dingend proefftuk aan den Secretarius van deu * rnr.d der Hooge School voor I Junij in elk jaar; do bcoordeeling daarvan door Curaroren , na het prae^ ndvies van den Profesfor in de faculteit , - als me- de het daaromtrenc te ondergane Qiiderzoek ; -- -^ de openlijke bekendmaking van hec best gekenrde iluk , ibeneffens deszelfs bekrooning met den eerprijs, zljndQ eene gouden Medaille , ter \yaarde van vijftig guldens , plegtig toetedeelen , op het jaarfeest van het Athenaeum , aan hun , welken zich denzelven vvaar* digst hadden getqond. -- Voorts den vorro der Me- dnillc enz. enz. Op deze , breeder nitgewerkte , Memorie , nevens ecu' ophelderenden brief over fommige van deze en an- dere poincten , zag ik mij , den 6 Maart d. j. ver- cerd met eenen brief, waarin Z. E. Hare goed- kenring op de gemelde poincten tc kennen gaf. Ilier bij beyond zich een nieuw , of'wel vergroot , bl;jk van edelmoedighcid , hetwelk den Maecenas. Gelricus op nieuw vereerend kenfchetst , en mij , ge- Jijk ons alien, en een' iegelijk , die voor zuivere goedwilligheid gevoel he eft , met het hengelijksc piigtgcvoel bczielt, J s mans hoofd en hart te eerbie* Z, E, te we! bewnst , dat- onze hooge School C =18 3 Gij kunc nice twijfekn nan hct ilrcelcnd ge- nocgen van mijn hart, uvver Exccllende, met de- _ School , voorhcen , en ook nu , voor al geeigend is ran , en bezocht wordt van jongelingen uit den min of meer gezegenden niiddelftatid ; dat onder dezen fcmmigen zijn, door dc forcuin fchaars bedeeld ; dat in dezen Hgt mogelijk is een conflict van eer en be hoefte : Z. E. , zeg ik , wect dit , op eene zecr Idefche wijze , voorcckomen , des, in dien ftrijd , het gevoel van eer, dac edel kunstvoedfel ! niet mag zwichten voor den drang der fchrale geluksbedeeling; dat eene lofTelijke eerzucht gcene kreuk lijcle , en de bchoefte haar den eerprijs niet betwiste. Z. E. befluit , cm , bij de vijf medailles , nog te voegen eene fom van honderd guldens, in geval er twee, of van vijftig guldens, in geval er een onder devijf, met eene gou- den medaille bekroond , mogten gevonden worden , die zulk een' onderftand benoodigd zijn. Zullen- de deze fom , asn de oudcrs of voogden , op hun aanzoek , door den Rector Magnificus , worden tcr land gefteld. Alle mijne ambtgenooten voegen hunnen opregten wensch bij den mijnen , dat de milde opofferingen van onzen doorluchten Maecenas , van wien ik met Clau- dianus mag zeggen: ,, nil negat , ct fefe vel non pofcentibus olfert" ; het jaarfeest onzer Pallas met ^Itoos nieuwen luister fieren , joiigelingen en coders ten zegen zijn, en ons het genoegen verfchaffen , hoc folenne facrum met ruimte en glans tc vcrrigtcn ! C =49 ) dezc U verecrende en tevens U bekoorlijke waarclighcid, geluk te wenfchen. Het beige U nice, dac ik U doe hooren, dat wij onze Pallas en ons met heeler harte geluk wen- fchen , in uwe Excellcntie te mogen verceren, en , kan het met Gods wijze licfde beftaan , nog lang verecren, onzen 'Maecenas! En ook U, grootachtbare DE VRIES! in welk.cn ik den doorkundigen ftaatsbeftuurder* den trouwhardgen burgervader , en mijnen , fe- dert meer dan veertig jaren geachten vriend, eerbiedige ! - U thans , weer , in dezen eerc- post herlleld, geluk te wenfchen: welk een mij vcreerend, maar ook dieptreffend, genoe- gen! Duister, duister, doch iltoos aanbiddelijk > zijn de wonderwegcn der Godheid ! Gij weet het, hoe dikwerf wij, in den ftillen fchuilhoek, uit de diepte onzer Franfche ellende, onderling zuchtend wanhoopten , aan eenig vaderlands en volks herllel: hoe veel meer, aan eenen dag, als dezcn , den dag der feestviercnde herftelling van ons Palladium! Is mijne ziel gevoelvol over den onpeilbaren wonderzegen , ja! over de flrooraen van zege- nin- ningcn der godheid, over ons, onlangs vcrzoiir ken, nu herrezen vaderland, uitgeftort: vreugde- vol zie ik U, door 'sVorilen billijke gunst, in u wen eerezetel, en ook in dezs uwc ; .waardig- heid, herfteld. Gaat het naar den U wcl verzekerden wensch inijner ziel, Gij zult denzelven lang, zeer lang, ongeftoord , door uwe trouwhartige zuchc voor de ecr en bloei dezer Had en dezer Pallas , fie? ren , behartigen , bevorderen ! En ook Gij , edele STARING! - Hoe vleidde ik mij , na zoo een lang wonderrijk tijd- verloop, hoe zeer met eene begrijsde kruin, doch tevens met bnbegrijsde gevoelens, dezen edelen op dezen eerezerel te verwelkomen ! Dezen edelen, die Minerva vereerc, en haren vlijt- aamnoedigenden olijftak; die in hct koor der zanggodinnen geen zwijgend hoorder was; dien ik, in den lommer van den vaderlandfchen Parnas, wel eens, in ililte, geneugelijk hooi% de ! Met grievend leed misfen wij hicr zijne tegenwoordigheid : en, met een ruim deelne- mend hart, betreuren wij het noodlottig 011- geval, Hem in het zijne overkonien, hetwelk ons deze eer betwist. en, (des ben ik zeker,) bcm C *>' ) hem mot leed op leed vervult, daar Hij zlch die genoegen betwisc ziet, Hoorde ik, meer-dan eens, van zijne fchoo- ne verdienften met lof gewagen, en nimmer zonder een verblijdend gcvoel: die, voorze- ker! is thans meer dan ooic verlevendigd , daar ik Hem mag geluk \yenfchcn, met dezen ee- reprijs van verdienften, door den Vorst met deze aanzienlijke waardigheid verbonden! Zegende een ieder , wij vooral , (vergunt mij doorluchte Edejheden ! U, in 't bijzonder, mij- ne dankbaarheid te betuigen voor mij gegeven eerbewijs, in het opgedragen Magnificaat !) in uw driemanfchap , de keuze van den Vorst : - heuwas alleen , om dat dit edele volksbelang, gelijk ook het onze en dat van alle akademie* burgeren, in de vertrouwdfte handen is. Wie kent grondiger dan Gij , doorluchte Edel- heden ! den eigenlijken , ouderen geest dezer ftichting, en het belangrijke derzelve? ; [ Ook onder Neerlands edelen, aanzienlijken , rijkvermogenden , zijn niet weinigen, die, als fchitterende flonkerftarren , in de wetenfchappe- lijk gcvormde wereld, uitmunten, bij het va- verdienlblijk , alom geacht, Nice, dan met C ^ ) mec ongeveinsdcn ccrbied, gedenk ik, noem ik, ontmoete ik, dezelven. Doch ook U, beter dan iemand, is het bekend, dat cigenlijk de niin of nicer gezegende middelftand , (en daar- op was voornaraelijk de voorouderlijke geest in doze ftichting gevestigd:) de meesten moet op- leveren, die zich, hier, der wetenfchappelijke vorming wijden, genoopt door eenen niet mid- delmatigen aanleg der natutir, begaafd met kun- de en kunst - talent , om zich, door verdienftelijk te zijn voor Staat of Kerk , tot een eer- en aan- 2ien-gevend beftaan, tot eer en brood, den weg te banen. En op dat zij dit ook nu, gelijk weleer, hier kunnen en mogen doen, hoe zeer is daar- voor, voor dit dierbaar volksbelang, geftemd, doorluchte Edclheden ! uw wensch , uwezucht, uwe poging! Maar ook duartoe fchiet de ko- ninklijke gtmst niet te kort: daartoe is zijner Majefteits goedgunlligheid niet uitgeput. En daarom De Godheid begunftige alle uwe onderne- mingen , met den mildften zegen ! Dat dit leerge- fticht, onder uw verzorgend toeverzigt, vrticht- baar zij in veredelende opklaring , ten heil voor dit dit en hct komende geflacht, welks fchoonfte erfzegen zij en blijve hec heil van dezen feesc- dag ! Wijzer en beter door deze ! Die zij onze taal ! Hooggeleerden ! in welken ik de cere heb , en het flreelend genoegen NOG ("en hoe on* lar/gs was voor mij die hope nog hopeloos !) nog inag fmaken , van mijne ambtgenooten , 't zij herroepen, 'c zij voor hec eerst, immers hier, aangelled, te begroeten! Eene taak, U alien, niet min dan mij, zoo bekoorlijk als belangrijk. Eene caak, die ons de heilige beroepspligc voorfchrijft: maar toe welke ons ook eene, uic zich zelve hellende, krachtig en edel noopende neiging roepr* Hebbe ook de geleerdheid, die 'c fchoonst prijkc, als eerfte priesteresfe in den tempel der wijsheid., eenigen bijzonderen'kreitsvan denken, en onclerzoeken , en bearbeiden , wel niet zoo zeer ten algemeenen behoeve , maar toch , noch van nut, noch van vermaak, verfloken : onze hoofdtaak is en blijft, het licht der waarheidon- beneveld te verfpreiden; dat licht, hetwelk de achting voor dezclve , gelijk voor zedelijthcid en'pligt, heilig doet eerbiedigen. On- C =54 ) Onze hoofdtaak is , in den jongeliiig den man te vormen, zelfdcnkend, onderzoekend , oor- deelend , in mute kunde en kiefchen fmaak wel onderlegd, en zedig geoefend: in den jonge- ling den man te vormen, die de waarde van den mensch in rede- en zede-Iijkheid kent en gevoelt; die hct licht dier veredelende opkla- ring, op onderfcheidene levensbetrekkingen eri voorwerpen , kan overbrengen ; die , door op- geklaarde kunde en kloek belcid, het kwaad weet tegentegaan , het goede voorteftaan ; die ^ door wel doorwrochte kunde, het belang van Staat, en Kerk, en maatfchappelijk leven^ weet te behartigen ; die, door denk- en handed wijze, door voorbeeld in leven en zeden, an- deren voorbeeldig weet te zijn. De Staat ^ wiens belang ook het onze is, zoekt, niet voof den man een ambt^ inaar voor hec ambt ee- nen man. Is de kring van onze Pallas, als eene mindcr- jarige, thans meer beperkt in ander opzigt: ze- ker niet in dit. Laat ons* veel eer, vlijt en ijver verdubbelen, om haar der meerderjarigheid waardig te maken, kan het zijn, ter bchoefte te dcen kenncn! C *55 ) Cultuur te bevorderen is oofc. het doel van hec nu ingedelde Athenaeum: maar ook voor din zij en verblijve, hec onuitgebeiceld tempel- opfchrift: Palladi et bono publico! ge- Wijd, en ten onbefproken roem! Hoe heilig ons dit deeds was, gij weet het, regt- r en wet-kundige A R N T z E N i u s ! die dent vrede fticht , en wien hen weldoen cigen is. Allen, die wel eens , met ons, dit outer vail Pallas bedienden, behalve onze zedigc, vro- me, trouwe vriend, de even kundige als deel- nemende geneesheer SUE R M A N , wiens v/cl- bekende verdienften de Koning, onlnngs, mec cene hoogere rocping vereerde, alien zijn van ons gefcheiden , in en om , en blj gelege'n- held dier overweldigcnde dwang-hora dernood- lottigheden. Smert ons hun gemis, en vooral dat, door onbefchoft geweid dcr Corfikaanfche dwang* dynastic berokkend: ons verblijde huniic, ondcr Ncei-Jands Nederlandfchen Koning, eervolle plaatfing^ het zlj door bevestiging , het zlj-ioor hernieuwing , elders ! En deze hunne ftr.nd- plaats, beneffens Inmnc ruime loo.pbaan, zij htm en en den hunnen ten huisfelijken zegen , en ten nimmerdorrcnden roem ! Ook U, mannen van beproefde kunde en veredclende opklaringi die ik, in deze loop- baan, door de gunilige konings - befchikking , thans.aan mijnc zijde zie, ook U, geachteambt- genooten ! zij deze loopbaan ten roemrijken zegen ! Met de onderlinge vriendfchapshand , hebben wij ons zegenend begroet en verbonden: met deze, deeds trouwvereend , laat ons onzen flil- len weg, door de ons opgedragene gewesten der wetenfchappen en kunften, bewandclen, omringd, kan het zijn , met eene talrijke jonge- lingfchap , Pallas ter eer , him en der natie ten heil ! Gelijk eertijds, ook nu 5 zij bij ons.de rempcl van Minerva tevens die der broederllefde en der eendragt, die heilige , magtmakcnde lens der oude vrijheids- en vad^rlands-vaderen! Ook deze 5 en die, welke ik hier ni miner ge- ftqord ,kende, zij ons alien beminnelijk, dier- baar, heilig! De milde hand der zegencnde Godheid .zij voor U en de uwen nimnier geflotcn ! Hecft C Heeft hi) cte hoogfle reden om 2ich te -vef-* blijden, dien het genot der zegeningen ver- beidt, 1 en zelfs aanlacht: dan* voorzeker! zie ik U, Here jongelingfchap ! blijmOedig feess- viereri. Hier ziet ge, voor uwe edeje eerzuclif, di& door wetenfchappelijke vorming dingc naar ver- dienften, en door verdienfteh naar eer en wel* Hand, in alle becrekkingen , in elk zoodanig levensberoep , de heugelijkfte , de geaehtlte, do roemrijkfte loopbaan geopend. Voelt ge U geroepen, van deti kahfel het verftand te verlichten, om hec hart te hcili- gen, in en door de heilige godsleer: zie hier uwe loopbaan ! En ook de Uwe , gij , die tJ wijdc aaii den dienst van Themis, om het regt te handhaveii tusfchen den man en zijnen naascen! En ook de Uwe , gij , die U der kranke menschheid Wilt laten aangelegen zijn ^ en , door heilzame kunst, den z^eken- aari hcfe on- tijdig ftcrf bed oncwringen ! Ziet hier uwe loop- baan, die U het too'neel ontfluit, waar de f inenschlievendbeid zich hec meest en gevoe- ligst ten toon fpreidt. R C ^ 3 Zoakt ge uwe levensgelukzaligh-eid, hrde Befpicgeling der ecuwige waarhcden, in het rijk derwiskunde en wijsbegeeite ; (wicr onrijpe kunde' even hagcbelijk- is, als die eerier miii rijpe godgeleerdheid :) - fe wilt ge deze paren , met zoo vele andoren, uit de'b'efchoti wing van nat?ilir en* mensch, het luisternjk tooncel- van goddelijke wijsbeid en almagt? Of, hebt ge uwen trek gevestigd op- de ken* nis 1 van de lotgevalleii der eeuwen , of der vol* ken , op hunne oudheden of talen ? wenscht ge uwen fmaak te oefenen in het dichtkundig fchoone? ziet hier uwe loopbaan! Eene l-oopbaan, die U leidt tot wljsheid en deugd^ en zich verliest in de bekroonde waar- de der menschheid! Eene loopbaan, waar U verbeidt de zegen en de llefde uvver ouderen, de roem van uw gellaclit ! Eene looptan , waarin U verbeidt , behalve let ftreeknd eerbewijs , ivaarmede onze ridder- lijke Maecenas uwe vlijt en verdienste wil be- kroond hebben , de gmist van den Vorst ; en is die iets anders, dan de eervolle loon uwer Loopt "5 Loopt dan deze loopbaan , door de Godhelcf U ten zegen gefchonken , door den Vorst en deze doorluchte Maecenaten geopend, met ijver en vlijt, zedig en leerzaam! pn daarcoe bezwere ik U, bij de Jeerzaamheid uwer jeugd; bij de zucht voor uw welzijn , nu en eerlang; bij den eerbied uwer ouderen; bij den arbeid uwer leeraaren; bij de gunst pnzer Maece- naten en van den Vorst; bij de liffde des ya? derlands, en deszelfs beil, Bedenkt, dat bet einde uwer loopbaan af- hangt, x gehcel en alleen afhangt, van dit uw prille tijdftip, uwe gouden eeuw! God geve, dat gij-daarvan, nu en eerlang, -goudgele vruch- ten moogt oogilen, en Neerlands hope ver- vullen! Zijn geest van licht ei; ^yijslieid zij Uw nimraerfluiinerende leidsman! En dan poli voor U, Neerlands volk! On- der de trouWe hoede van . uwen geest, algoe- de Menfchenvader ! laat op ons yaderland, op Neerland, dqor U niet verlaten, in de dagen dcr verguizende overheerfching ; door U ge-? fpaard, in de dagen der dreig^ndfle oorlogsram^ pen ; doo? U verjost uit de boeijen der dwm^ gelandij en Qflderdrukklng; ^OQ;* y -herileld, U 4 nfe pis een volk , onafhankejijk en vrij ; door U gezegepd, met mild geopende bronnen van wel- vaart en volksgeluk van binncn , met vrcde van buiten; w laat op Neerland uwen zegen rus- len , op dat , daardoor , alle die zegeningen , JNfeerland ? en Neerlands volk , en jeugd , en {leze flad, ten zegen gedijenj Op Neerlands Koning en zijn huis ruste uw ^egen , op daf , ^aardoor , zijn troon , gevestigd op geregtigheid, nimmer wankele; in zijn ge- bied, door de billijkheid beminnelijk, de ruse ^0 orde dftgeftoprd zij; zijn rijk, alom geach$ cn gceerbiedigd, in vrede zij en bUjve, gedu- rpnde den afloop der eeuweiv 1 Zoo groeije , zoo bloeije , dit Pallas gefticht , Vruelnbaar in zegen van veredelend licht! Zoo gloeije, zoo beziele elks hart en elks hand , licfde vpor God 5 vo^r den Vorst en ons land ! FEBST- FEESTZANG, VOORGELEZEN AAN DE PL'EGTIGE MAALTIJD, SIJ DE JNWIJDING VAN HET GELDERSCHE ATHENAEUM', TE HARDER WJJCK , PEN 23 VAN LOUWMAAND, luventuti con fa /ere , ferorum mores emollire , omnia- que ad priscitm aitwae aetatis Jlatum redigere. (*) JJe Feestkelk blinkt : een lied zij aangeheven, Uit vrije borst met blij gelaat ! Mogt Academus perk niet langer fchaduw gevenj Athenes leerfchool ftaat ! Een milde hand zal 't licht des bakens voeden,' Dat wer aan 't Gelderfche oever glanst. Den ftoel der wctenfchap zal 't zwaard des Helds be- hoedeu,, pien Sclielde en Iber kranst. Geen (*) JrrsTi VYGH, Toparchae in Ifendoo'-n, Academiae Curato- ris Pritqaiii, da engendae Acackawie caufis piacfado, habita iiic Aprilis duodecimo auni 1648. Geen Gauler zal op nieuw ons fmaad doenhooren; Ceen Omar, in Augustus' fchijn, Drijft, plundrend , andermaal de Wijsheid uit haar' koren , En roerat zich grooc te zijn. . Geen dorm , (gelijk aan die zoo toomloos gierde !) Die wedr, daar (*) Zwedens Plinius , Paar Neerlands Iiippokraat eens de achtbje Tabbaard fierde, vlammend outer blusfch*, Het'vlamt; de \vierook geurt : den reinen Tempel Vervnk- een-hsirge Priest erfchaar , En roept : Kom , Jonglingfchap ! korn nader 3 van den drempel ! Zoek leering bij 't altaar ! Veredel 't hart, .door 't goede - en 't fchoonc t evens ! Word' ingewijd , uit liefde en pligt : Grijp aan met mannenmoed de groote taak des levens , Dat waclitend voor u ligc ! " p Zij (*) LINNAEU^ en BOBKHAVB* beiden te Harderwijck ge- piomoveerd. Zij treden toe , van e'e'ne drift ontftokert t En neigen dankbaar-'t gretig oor. De zegels der Natuur zijn voor htin opgebroken; Der eeuwen duister zien zij door. 4 leerzucht weidt langs de Idumeefche (Iranden; Zij aart gebloemte in 't Attifch' veld^ Het roemrijk 1 Latium ontfluit haar zijn* waranden, t Daar gouden ooft in zwelt.j Zoo vormden VENEMA'S en BIJNKERSHOEKEN Hunn* jongheid ; zoo wies HEMSTERHUIS En ZWIETEN op ; zoo deep zich 't brein der SCHENBROEKEN , Het fijn vernuft van RUIJSCH! Gij 4 gaaf eens GODS , met onzen dmk bewogen ^ . O KONING 1 zie van uwen troon ! Aanfciiouw in hen , in 't nut van htm crkentlijk pogen, Uw weldaad , en uw Loon ! A. C. W. STARING;